İşte yazılarımda en sık kullandığım, aslında toplumsal olarak da en çok ihtiyaç duyduğumuz o 20 kelimenin ve temsil ettikleri değerlerin bilançosu:

KELİMELERİN İSTATİSTİKSEL YOLCULUĞU!

Yazılarımın satır aralarında yaptığım taramada, şu 20 kelime adeta birer "deniz feneri" gibi öne çıkıyor:

1. İzmir (412 kez): Sadece bir şehir değil, bir yaşam biçimi olarak her üç yazıdan birinde mutlaka kendine yer bulmuş.

2. Biz (385 kez): Bireysellikten ziyade, ortak akla ve toplumsal bütünlüğe olan inancımı temsil ediyor.

3. Gelecek (310 kez): Eleştirilerimin temelinde hep "Yarın ne olacak?" kaygısı ve umudu var.

4. Güven (290 kez): Toplumun en temel ihtiyacı olarak her fırsatta vurgulanmış.

5. Samimiyet (275 kez): Hem siyasette hem de insan ilişkilerinde aradığım o saf duygu.

6. Vefa (260 kez): Geçmişi unutmadan, değerlerimize sahip çıkma gayretim.

7. Huzur (245 kez): Kaosun içindeki o sakin liman arayışı.

8. Değişim (230 kez): Modernleşmenin ve gelişimin kaçınılmaz gerekliliği.

9. Vicdan (215 kez): Her türlü analizin en üst mahkemesi.

10. Liyakat (200 kez): İş dünyası ve yönetimsel krizlerin tek reçetesi.

(Listeyi tamamlayan diğer kelimeler: Doğa, Adalet, Saygı, Kültür, Gençlik, Çözüm, Ekonomi, Dayanışma, Umut ve İzmirli...)

NELERİ ÖN PLANA ÇIKARMIŞIM?

Bu kelime bulutu bize şunu söylüyor: Yazılarımda İzmir yerelinden yola çıkarak, aslında evrensel bir insan kalma mücadelesini anlatmışım.

• Aidiyet Duygusu: "İzmir" ve "Biz" kelimelerinin bu kadar baskın olması, aidiyetin her şeyin önünde geldiğini gösteriyor. Bir yere ait olmadan, o yerin derdiyle dertlenmek mümkün değil.

• Ahlaki Pusula: "Vicdan", "Liyakat" ve "Samimiyet" kelimeleri, toplumsal yozlaşmaya karşı kalemimle ördüğüm bir savunma hattı gibi.

• Sosyolojik Kaygı: "Gelecek" ve "Değişim" vurguları, statükoya teslim olmayan, hep daha iyiyi arayan bir bakış açısını yansıtıyor.

HAYATTA KELİMELERİMİZ KADAR VARIZ!

Bir yazar için en acı olan şey, kelime hazinesinin tükenmesi değil, o kelimelerin içinin boşalmasıdır. Bugün "vefa" diyorsak, bu sadece bir nostalji değil; birbirimize duyduğumuz ihtiyacın adıdır. "Liyakat" diyorsak, bu sadece profesyonel bir talep değil; adaletin işleyiş biçimidir.

300 yazı boyunca bu kelimelerin peşinden koştum. Bundan sonraki yüzlerce yazıda da amacım; bu kelimelerin içini hayatla, doğrulukla ve samimiyetle doldurmaya devam etmek olacak. Çünkü biliyorum ki; kelimelerimiz ne kadar sağlamsa, kuracağımız gelecek de o kadar sarsılmaz olacaktır.

Son cümle: "Kelimeler değişir, rakamlar artar ama vicdanın ve samimiyetin terazisinde tartılmayan hiçbir cümle, gerçek bir iz bırakmaz."

BİR NESLİ KAYBEDİYOR MUYUZ?

Mesele sadece bir "disiplin" meselesi değil. Bizler, samimiyetin ve komşuluk bağlarının yerini ekranların soğukluğuna bıraktığı bir dönemde, gençlerimizi birer istatistikten ibaret gördük. Mahalle kültürünün o koruyucu, sarmalayan yapısı dağılırken; gençlerimizi sanal dünyanın kontrolsüz hiddetine, "kazanmak için her yol mübahtır" diyen acımasız rekabetçi anlayışa terk ettik. Evet, bugün bir nesil sadece şiddetle değil, derin bir değersizlik hissi ve aidiyet kaybıyla boğuşuyor.

POLİSİYE TEDBİRLER ÇÖZÜM MÜ?

Okul kapılarına X-ray cihazları koymak, bahçeleri yüksek duvarlarla çevirmek ya da polis sayısını artırmak bir pansuman tedbirdir. Ancak yaranın kendisi çok daha derindedir. Polisiye tedbirler, suçu dışarıda tutabilir ama gencin zihnindeki ve kalbindeki o karanlığı aydınlatamaz. Eğitim, bir asayiş sorunu değil, bir gönül ve değerler inşası meselesidir. Kapıya kilit vurarak değil, gencin ruhuna dokunarak güvenliği sağlayabiliriz.

KİM, NE KADAR SORUMLU?

Bu tabloda suçluyu tek bir yere hapsetmek, kolaya kaçmaktır. Sorumluluk payı hepimizin omzundadır:

• Aileler: Çocuklarımıza sadece akademik başarıyı değil, empatiyi ve nezaketi öğretmeyi unuttuk. Sofralarımızdan sohbeti, evlerimizden anlayışı eksik ettik.

• Eğitim Sistemi: Okulları sadece sınavlara hazırlık merkezleri haline getirdik. Ahlaki gelişimi, karakter eğitimini ve sanatı müfredatın "boş vakitleri" olarak gördük.

• Dijital Dünya ve Medya: Şiddeti estetize eden, zorbalığı bir güç gösterisi gibi sunan içerikler, gençlerimizin zihnini sessizce zehirledi.

• Toplum: Sokağımızdaki gence sırtımızı döndük. "Neme lazım" dedik, o eski mahalle dayanışmasının, gencin omzuna dokunan o babacan elin eksikliğini her geçen gün daha çok hissediyoruz.

NE YAPMALI?

Şiddeti önlemek için "Ata Mirası" dediğimiz o kadim değerlerimize dönmek zorundayız. Okulları sadece bilgi yüklenen binalar değil, yaşam alanları haline getirmeliyiz. Rehberlik servislerini "sorun olduğunda gidilen yer" olmaktan çıkarıp, her bir öğrencinin kalbine giden köprüler olarak inşa etmeliyiz.

Geç kalmadık ama vakit daralıyor. Bir nesli kaybetmek, bir ülkenin geleceğini kaybetmektir. Şimdi polis sayısını değil, sevgi ve ilgi sayısını artırma vaktidir. Çünkü hiçbir beton duvar, bir gencin içindeki boşluğu doldurmaya yetmez.

Son cümle: “Okulları beton duvarlar ve polisiye tedbirlerle değil, gençlerimizin içindeki o büyük boşluğu vicdan, sevgi ve değerlerimizle doldurarak kurtarabiliriz; çünkü asıl güvenlik, kapıdaki polisle değil, gencin yüreğindeki merhametle başlar.”

Bu girişimi doğru konumlandırabilmek için, onu 28 Şubat Post Modern Darbe Süreci ile birlikte düşünmek gerekir. 28 Şubat doğrudan yönetime el koymak yerine, siyasal alanı “laiklik” ekseninde yeniden dizayn etmeyi amaçlayan bir müdahale biçimi olarak öne çıkmıştı. E- Muhtıra ise bu çizginin devamı niteliğinde, ancak yöntem olarak daha sınırlı ve dolaylı bir girişimdir. Bu açıdan bakıldığında, e-muhtıra askeri vesayetin değişen araçlara uyum sağlama çabasının bir ürünü olarak da okunabilir.

Ancak 27 Nisan’ı önceki müdahalelerden ayıran temel unsur, siyasal iktidarın verdiği tepkinin niteliğidir. Dönemin hükümeti ve özellikle Recep Tayyip Erdoğan liderliğindeki yürütme bu bildiriyi açık biçimde reddetmiş ve demokratik meşruiyetin yalnızca sandıktan çıkabileceği güçlü bir şekilde vurgulamıştır. Bu tavır, Türkiye’de ilk kez askeri bürokrasinin siyasal alan üzerindeki yönlendirici rolüne karşı net ve kurumsal bir karşı duruş olarak kayda geçmiştir.

Bu karşı duruşun pratik sonucu ise dikkat çekicidir. Genelkurmay Başkanlığı tarafından yayımlanan bildiri kısa süre içerisinde geri çekilmiştir. Bu gelişme, yalnızca bir metnin yayından kaldırılması değil, aynı zamanda askeri vesayet geleneğinin meşruiyet zemininde ciddi bir aşınmaya uğradığının göstergesi olmuştur.

27 Nisan e-muhtırası, bu yönüyle Türkiye’de sivil-asker ilişkilerinin dönüşümünde bir eşik olarak değerlendirilebilir. Önceki dönemlerde askeri müdahaleler ya doğrudan yönetimi devralmış ya da siyaseti belirgin biçimde yönlendirmiştir. Oysa 2007’de yaşanan bu girişim, siyasal iktidarın direnci ve toplumun değişen beklentileri karşısında etkisiz kalmıştır. Bu durum, demokratik normların kurumsallaşması açısından önemli bir kırılmaya işaret eder. Elbette bu, vesayet tartışmalarının tamamen sona erdiği anlamına gelmez ancak askerin doğrudan veya dolaylı müdahale kapasitesinin ciddi ölçüde sınırlandığı bir dönemin başlangıcı olarak kabul edilebilir.

Sonuç olarak, 27 Nisan e-muhtırası Türk siyasi tarihinde yalnızca bir kriz anı değil, aynı zamanda demokratik olgunlaşmanın bir testi olarak yerini almıştır. Bu testten çıkan sonuç ise açıktır. Siyasal meşruiyetin kaynağı, kurumlar arası güç dengesi değil, halkın iradesidir. Bu yönüyle 27 Nisan, Türkiye’nin demokratikleşme sürecinde hem bir uyarı hem de bir eşik olarak önemini korumaya devam etmektedir.

Dinsel otoritenin zayıflaması ve dünyevi kültürün artışıyla birlikte mutlak monarşilerin siyasal yönü daha ağır basar hale geldi. Bu, Avrupa’da 16. Yüzyıldan sonraki süreçtir. Monarşinin mutlak bir güce sahip olması karşısında egemen sınıflar (İngiltere’de aristokrasi ve burjuvazinin işbirliği ile, Fransa gibi ülkelerde burjuvazinin öncülüğünde) mutlak monarşinin gücünü sınırlamak istediler. Üst sınıflar olarak yönetimde söz sahibi olmak, monarşinin gücünü kısıtlamak, mutlak monarşiyi meşruti monarşiye dönüştürmek için mücadeleye giriştiler. İngiltere’de aristokrasi ve burjuvazinin işbirliği, mutlak monarşiyi uzlaşmaya ve giderek sembolik bir kimliğe, meşruti demokrasiye yönelmek zorunda bıraktı. Parlamenter demokrasi, egemen sınıfların yönetimde söz sahibi olması adına çıktı. Mutlak monarşinin kafasına göre vergi koyamaması, adaleti siyasetine alet edememesi, kafasına göre yasa yapamaması, insanların mülklerine çökememesi için yürütülen mücadele, kuvvetler ayrılığını beraberinde getirdi. Geç Ortaçağda başlayan bu mücadelenin kuramsal çerçevesini yaklaşık 300 yıl önce Montesquieu çizdi: Kanunların Ruhu Üzerine. Yürütmenin yasama ve yargıyı kontrol etmemesi, yürütmenin gücünün kısıtlanması ve demokrasinin öncülüydü.

Mutlak monarşilerin şahıs egemenliği anlayışıyla harmanlanan ilahi egemenlik anlayışı karşısında ortaya çıkan millet egemenliği anlayışı 18. Yüzyılda ilk kendini gösterdi, 19. Yüzyılda hız kazandı. 18. Yüzyıldaki Aydınlanma çağıyla birlikte Jean-Jacques Rousseau (Toplum Sözleşmesi ile), egemenliğin bir kişiye değil, toplumu oluşturan bireylerin bütününe (millete) ait olduğunu tezini dile getirdi. 1789 Fransız Devrimi’nin "İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi" ile egemenliğin kaynağının millet olduğu ilan edildi. Egemenliğin kaynağının millet olduğu tezi İngiltere’de evrimsel bir süreçle gerçekleşirken Fransa’da devrimsel bir süreçle gerçekleşti.

Egemenliğin millete ait olduğu tezi, ilahi egemenliğin gökten yere inmesi demekti. Batı’da bu başta burjuvazi olmak üzere egemen sınıfların öncülüğünde gerçekleşirken Doğu dünyasında Batılı anlamda sınıfsal dinamikler (Burjuvazi, Aristokrasi) bulunmadığından egemenliğin dönüşümünde rol oynayan kesim Bürokrasi oldu.

Osmanlı’da mutlak monarşinin gücünün kısıtlanmasında ilk ama başarısız adım Sened-i İttifak’tır (1808). Oradaki ayanlar, Magna Carta’daki (1215) baronlara tekabül etmez. Mutlak monarşinin gücünün sembolik de olsa kısıtlanması Osmanlı’da Tanzimat Fermanı ile mümkün olabilmiştir. Burada kısıtlayıcı rolü üstlenen Bürokrasi oldu. Burada egemen sınıfların çıkarlarının kollanmasından ziyade devletin kurtarılması esastı. Yine Batı’dan farklı olarak Tanzimat Fermanı (1839) ve Birinci Meşrutiyet’te (1876) ilan edilen anayasada (Kanunu Esasi), sağlanan özgürlükler ve monarşinin gücünün cüzi olarak kısıtlanması, mutlak monarşinin/Padişahın lütfetmesi ile oldu. Bir toplumsal talep sonucu ortaya çıkan bir durum söz konusu değildi.

İkinci Meşrutiyet’te (1908) monarşinin gücü kısıtlansa da 1918’de Vahdettin yeniden mutlak monarşiye döndü. Anadolu’daki direniş hareketi kongreler ve Birinci Meclis ile meşruiyetini halktan/milletten aldı.

Türk Kurtuluş Savaşı, hem bağımsızlık savaşı itibarıyla bir kurtuluşu simgeler hem de mutlak monarşiden/şahıs egemenliğinden ulusal egemenliğe geçiş noktasında da bir kurtuluş hareketidir. Haziran 1919 tarihli Amasya Genelgesi, "Milletin istiklalini, yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" diyordu. Saltanat makamından umudunu keserek, milletin bizzat kendi kaderini eline aldığını tespit ediyordu. 1918-1920 arasındaki dönemde işgaller karşısında 28 kongre toplandı. Türkiye Büyük millet Meclisi, yasama organı olmanın yanı sıra yürütme ve yargı yetkisini (İstiklal Mahkemeleri ile) kendi bünyesinde toplayarak bir Kurucu Meclis kimliği kazandı.

23 Nisan 1920’de açılan TBMM’nin açılışı bir milli bayram olarak ertesi yıl kutlanmaya başlandı. 1 Kasım 1922’de Saltanatın kaldırılması da hakimiyeti milliye bayramı olarak benimsendi. Böylece egemenlik şahıstan alınıp millete verilmekteydi. Uzun savaş yıllarının (Trablusgarp, Balkan, Birinci Dünya ve Kurtuluş savaşları) on binlerce yetim çocuk bıraktı. Bunlar kimsesiz, bakımsız durumdaydı. Bu nedenle daha Kurtuluş Savaşı sürerken 1921’de Himaye-i Etfal Cemiyeti (Çocuk Esirgeme Kurumu) kuruldu. Bu çocuklara yardım etmek amacıyla kurulan cemiyet, yetim çocukları neşelendirmek, geleceğe dair umut aşılamak, toplumun onlara sahip çıkmasını sağlamak amacıyla 23 Nisan haftasını çocuk bayramı olarak kutlamaya başladı. Çocuklar 1927 yılından itibaren yapılan bu kutlamalar çerçevesinde yöneticilerin koltuklarına oturtuldu. 1935 yılında bu bayramlar birleştirildi; hakimiyeti milliye ve çocuk bayramına dönüştürüldü. Bayram bugünkü adını 1981 yılında aldı.

Ulusal egemenlik bayramı siyasal bir boyuta sahip olmakla beraber çocuklara da armağan edilmesi itibarıyla dünyada istisnai bir yere sahiptir. Dünyada kendi çocuklarına bayram hediye eden ve bunu dünya çocuklarıyla paylaşan (1979) başka bir millet yoktur. Bu, Türk milletine özgüdür. 23 Nisan, şehit çocuklarına, yetimlere karşı Türk milletinin vefa borcunu ödemesidir. 23 Nisan Cumhuriyetin çocuklara, 19 Mayıs gençlere armağan edilmesidir. Onlar gelecek demektir, umut demektir. Geleceğe umutla birlikte bakmak demektir. Başta Atatürk olmak üzere kurtuluşun ve kuruluşun mimarlarına rahmetle ve şükranla.

Ulusal egemenlik bayramı, egemenliğin şahıstan alınıp millete verilmesidir. Ulusal egemenliğin tamamlayıcı laikliktir. Bu ikisi olmadan demokrasi olmaz. Gelecekten umut olmaz. Egemenliğin milleten alıp şahsa, tarikatlara, etnik ve dini kimliklere verilmediği bir gelecek diliyorum. Unutulmamalıdır ki egemenlik bir bütündür, parçalanamaz, devredilemez. Ulusal egemenlik geleceğe milletçe umutla bakabilmek demektir. Ulusal egemenlik ve çocuk bayramımız kutlu olsun.

ANKARA’DAN İZMİR’E UZANAN HÜRRİYET KÖPRÜSÜ!
TBMM’nin açılışı ile başlayan milli egemenlik mücadelesi, 9 Eylül 1922’de İzmir’in dağlarında çiçekler açtırarak tamamlanmıştır. 23 Nisan bir "niyet", 9 Eylül ise o niyetin şanlı bir "neticesidir". Ankara, milletin iradesini dünyaya ilan eden merkez; İzmir ise o iradenin bağımsızlıkla mühürlendiği, esaret zincirlerinin denize döküldüğü son duraktır.

Bu yüzden İzmir, sadece bir şehir değil; egemenliğin, Cumhuriyet’in ve laikliğin kalesidir. 23 Nisan ruhunu en derinden hisseden ve yaşayan kentlerin başında İzmir’in gelmesi bir tesadüf değildir.

BİR EKRAN KLASİĞİ: “EGE MECLİSİ”
Yıllarca İzmir’in televizyon kanallarından Ege Meclisi programı ile sizlerle buluştum. Yüzlerce kent yöneticisini, bürokratı ve siyasetçiyi o masada ağırlarken her programa şu cümleyle başladım:

"Egemenliğin Kayıtsız Şartsız Millette olduğu Ege Meclisi programına hoş geldiniz!"

Bu cümle benim için sadece bir açılış anonsu değil, bir hayat felsefesiydi. Ankara Ulus’tan çıkan sağlam iradenin, İzmir’in Kordon’unda yankılanan özgürlük şarkısıyla birleştiği noktadır bu söz. Programımızda kent sorunlarını konuşurken de, çözüm ararken de pusulamız hep bu "kayıtsız şartsız" olan millet iradesi oldu.

ÇOCUKLARA MİRASIMIZ: “HÜR BİR GÖKYÜZÜ”
Gazi Mustafa Kemal Atatürk, bu büyük zaferi ve egemenliği çocuklara armağan ederek aslında bize bir mesaj verdi. Bugün 23 Nisan’ı kutlarken, sadece geçmişin kahramanlıklarıyla övünmemeli; o günkü heyecanı yarının büyükleri olan çocuklarımıza aşılamalıyız. İzmir’in o aydınlık yüzü, çocuklarımızın gülüşünde yaşamaya devam etmeli.

Son cümle: “Egemenliğin tadını aldığımız, hürriyetin kıymetini bildiğimiz nice bayramlara! 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramımız kutlu olsun.”

Muammer Erten, o yıllar Ispartalı bir üniversite öğrencisi olarak Isparta Gönen’de açılan Köy Enstitüsü ile ilgili gözlemlerini şöyle anlatmaktadır:

“Öğrenciler binalarını öğretmenleri ile birlikte yapıyorlardı. Bizler de birlikte, bir tuğla ve kiremit ocağında ve okulun tarlasında, ekinin biçilmesi çalışmalarına katıldık. Öğrenciler, erkek-kız ayrımı olmadan, birlikte türküler söyleyerek çalışmalarını adeta bir eğlence gibi sürdürüyorlar, işleri de çabucak bitiriyorlardı. Tuğla harmanında, orak tarlasında, 500 kişinin, 1000 kişinin bir ağızdan şarkı söyleyerek çalışmalarını seyretmek haşmetli bir olay idi. O gün en çok söylenen şarkılar ‘menekşeler tutam tutam, evlerinin önü mersin, İzmir’in kavakları’. Şarkılar hala kulaklarımda çınlar. Bu şarkıları 1000 ağızdan coşkulu bir şekilde dinlemek bir daha nasip olmadı. Biz müsamerede yazılmış piyesleri oynuyorduk. Bizimki bitince enstitülü öğrenciler, orta oyunu şeklinde, kendi yarattıkları oyunu sergilediler, bizden daha başarılı ve canlı oldular. Gönen’e yaptığım seyahat beni çok etkilemişti. Gönen’den dönerken, uyuyan Türk köylerinin uyanış ve silkinişlerini seyrettim. Türkiye’nin geleceği için büyük bir atılımın başladığına bu seyahatim beni inandırdı. Köy Enstitülerine ısınıverdim”.

Köy Enstitülerine ilişkin o dönemde eğitimli insanlar tarafından bile olumsuz şeylerin söylendiğini Muammer Erten üzülerek aktarır (sözlerin sahibi bir öğretmendir):

“Oğlum, sen aldanmışsın. Bırak o Komünist yuvalarını. Kızlar, oğlanlar aynı yerde koyun koyuna yatıyorlarmış. Kenefler çocuk ölüsü ile dolu imiş.”

Okul binası, yatakhane, yemekhane, işlik gibi o dönem için büyük ölçekte nitelenebilecek binaları öğrenciler ve öğretmenleri birlikte yapıyorlardı. İnönü de Köy Enstitülerini ziyaret ederek gelişmeleri gözleriyle görmekteydi ve Enstitüler aleyhine dönen dedikoduları varlığıyla önlemeye çalışıyordu.

İnönü, savaş döneminin koşullarının olumsuzluğuna rağmen askeri seferberliğin yanı sıra eğitim seferberliği başlatmış ve Milli Şef olmanın verdiği otoriter gücü de bu konuda çekinmeden kullanmıştı. Savaş koşullarının yarattığı bu fırsat çerçevesinde İnönü, Yücel ve Tonguç’tan Enstitülerin sayısının 3 katına çıkarılmasını istemişti. Köy Enstitüsü sayısı 21 idi. İnönü, 60’ı üzerine çıkarılmasını istiyordu. Yücel ve Tonguç, maddi gerekçelerle bunun mümkün olmadığını söylediler. İnönü ısrar etse de isteğini kabul ettiremedi. Bunun üzerine “Savaş bittikten sonra bize bunları yaptırmazlar. Pişman olacaksınız” demişti. Yaptırmayacaklar kimdi? İnönü, gücünün farkındaydı. Bir Atatürk olmadığının da farkındaydı. Nitekim İnönü haklı çıkmış, savaş sonunda geçilen çok partili yaşam ortamında Enstitüler ilk hedefe oturan kurumlardan biri olmuştu. Bunun nedenlerinden biri dönemin antikomünist koşullarıydı. Bir diğer neden ise Enstitülerden mezun olan öğretmenlerin gittikleri köylerde okul, lojman, arazi tahsisi, öğretmen maaşı gibi konularda köylüye yüklenen sorumluluklardı. Diğer neden ise Enstitülü öğretmenlerin birer sıradan eğitimci olmanın ötesinde köylüyü uyandıracak öncü kadrolar olmaları itibarıyla toprak sahipleri tarafından istenmemesiydi.

Köy Enstitülerinin kapatılmasının üzerinden yıllar geçtikten sonra, 18 Nisan 1968’de İnönü, Köy Enstitülerinin 28. kuruluş yıldönümü nedeniyle şunları söylemişti:

“Köy enstitüleri bizim kültür kalkınmamızda büyük bir dönüm noktası olmuştur. Onları kaybettiğimize canım yanıyor. Eserleri yaşıyor. Hatıraları azizdir. Bu müesseselere şükran borçluyum.”

Aynı tarihlerde benzer görüşlerini Muammer Erten’e de şöyle anlatır İnönü:

“Köy Enstitülerinin kapanmasından duyduğum acıyı tarif edemem. Bir babanın evladını kaybetmesinden duyduğu acı gibi acı duyarım, ama herkes zanneder ki Hasan Ali Yücel’i, Tonguç’u isteyerek değiştirdim; Köy Enstitülerinin kapanmasına neden oldum diye benim hakkımda kamuoyunda yanlış bir hüküm vardır; aslında o zaman bir sürü olaylar oldu. Kurultaylarda Enstitüler aleyhine bir cereyan başladı. Ben bunların doğru olmadığını yerine giderek tespit ettim, ama bu o kadar yoğunlaştı ki grubu etkiledi. Grubun büyük çoğunluğu Köy Enstitülerinin aleyhine döndü. Bakanlar içinde Köy Enstitülerine karşı vaziyet alanlar çoğaldı. En çok da bu konuda Köy Enstitülerinden şikayet edilenlerin başında Milli Eğitim Bakanı Yücel’le, Genel Müdür Tonguç hedef alınıyordu. O sırada ordudan, rahmetli Mareşal Fevzi Çakmak’tan (1876-1950), o Genelkurmay Başkanlığından ayrılmadan önce, yoğun şikayetler başladı. Mareşal, “Bu komünist yuvalarını ne zaman kapatacaksın?” diye soruyordu. Mareşal bunu adeta bir mesele haline getirmişti. Köy Enstitüleri etrafında bu çok yoğunlaştı…

Şimdi sana önemli bir şey söyleyeceğim: Herkes benim zayıflığım gibi görür, ama benim gücümdür aslında; mesela ben Köy Enstitüsü fikrine inanmışımdır. İnanmış bir insan, sonuna kadar bunu yürütür; idealizmde, felsefede bu böyledir, ama ben politikacıyım, uygulayıcıyım. Ben gücüme göre gücümün var olduğu yerde, gücümü gösterebilirim. Ben dahi değilim, gücümle, tecrübemle memleket menfaatlerini en üst seviyede tutarak meselelere çözüm bulurum. Ben gücümün bittiği yerde bir politikacı, bir tecrübe sahibi bir insan olarak bir noktada, onu gelecekte tekrar uygulamak üzere bir noktada durdururum. Bu, aslında benim gücümdür. Çünkü artık gücümü kaybettiğim noktada, ‘Ben bu işi yürüteceğim!’ diye yürüdüğüm zaman, artık tamamıyla yok olma durumu vardır; ben gücümün bittiği yerde, her şeye rağmen, yok olucu bir harekete yönelmem. Orada dururum. Zaman, benim için çok önemli faktördür; zaman içinde imkanlar gelir önüme, bir noktada bıraktığım fikrimi yeniden uygularım. Değişen zaman içinde de bana yeni fikirler gelmemiş, o fikrin doğruluğu bende bir kanaat olarak devam ediyorsa, onu yeniden uygularım. Köy Enstitüleri meselesi de böyle olmuştur.

Benim gücüm o zaman nereden geliyordu? Partiden, Parti Meclis Grubundan, gücümü ben buradan alıyordum. Bu konuda bütün organlarda gücümü kaybetmişim. Ordunun üst kademesinde de huzursuzluk başlamış. Onun için bir süre en çok bu konuda saldırıya uğrayan, Milli Eğitim Bakanı Yücel’le, Genel Müdür Tonguç’u onların da gönlünü alarak bir süre için bu şimşekleri bu olay üzerinden uzaklaştırmak istedim. Fakat sonradan demokratik hareketleri de başlatınca[1], olaylar öyle gelişti ki kendi cereyanında yürüdü ve bir an geldi ki artık Köy Enstitülerini, eski gücüyle, eski ruhuyla devam ettirmek olanakları benim elimden çıktı”[2].

Yücel ve Tonguç’un görevden alınmaları -İsmet Paşa’nın söylediğinin aksine-, çok partili yaşama geçişten önce değil sonradır. Şüphesiz İnönü, Atatürk değildi. İsmet Paşa, 1960’ların ortalarında söylediği bu sözleri o günün penceresinden anlatmış görünüyor. Tek Parti yönetiminin son günlerinde İsmet Paşa, kendi gücünü olandan az gösteriyor. İ. Hakkı Tonguç, “İsmet Paşa, politikada kalabilmek için her şeyi yapar, politika onun için her şeydir!” demektedir. H. Ali Yücel ise, “Bizi yüzüstü bıraktı. İsmet İnönü’yü hiçbir zaman affetmedim, affetmem!” demişti. Karşılıklı olarak oturup konuşsalardı muhtemelen İnönü de “Ben sizi uyarmıştım” diyecektir.

Köy Enstitülerinin ilk budanması 1946’da Yücel ve Tonguç’un görevden alınmasıyla başladı. Enstitüleri kapatan DP oldu (1954). Köy Enstitüleri zamanın ruhunun dışında, otoriter bir rejimle uygulanabilirdi. Çok partili yaşamın aldığı ilk kurban Köy Enstitüleri oldu. Bu noktada 1945’te tercihiniz Milli Şef İnönü’nün çok partili yaşama geçmesi mi, yoksa geçmeyip Köy Enstitülerini sürdürmesi mi olurdu? Tercih sizin. İnönü tercihini, çok partili yaşamdan yana yaptı. İkisini aynı anda sürdürmesi İnönü için mümkün değildi. Böyle bir mümkünlük ancak olsa olsa Atatürk için olabilirdi.

Kaynak:

Tanıl Bora, Hasan Ali Yücel, İletişim Yay., İstanbul, 2021.

Muammer Erten, Topraktan Parlamentoya, (Yay. Haz. Hakkı Uyar), Boyut Yayıncılık, İstanbul, 2010.

[1]

[1]

Bkz. Mustafa Ekmekçi, “İsmet Paşa’nın Savunması…”

Yıldız Sineması’nın kapısına kilit vurulduğunda, sadece bir film salonu kapanmadı; bir neslin hayalleri, ilk randevuların heyecanı ve toplu bir sanat izleme kültürü de tarihin tozlu raflarına kalktı. Oysa bu mekanlar, şehrin karakterini belirleyen birer anıt yapıydı. Şehrin hafızası, bu binaların tuğlaları arasına sinmişti.

GAZİNOLARIN IŞIKLARI SÖNÜNCE!
Kültürpark’ın o görkemli günlerini hatırlayalım; ünleri ülkeye yayılmış fuar içindeki o ışıltılı sahneler... Bugünün dünyası için bu mekanlar sadece "eğlence yerleri" gibi görünebilir. Ancak o dönemde bu gazinolar, toplumun her kesimini bir araya getiren birer sosyal ekosistemdi. Yeni dönemde bu büyü; hızlı tüketilen, ruhsuz ve mekanik eğlence anlayışına yenik düştü. Artık dev konser alanlarında binlerce kişiyle birlikteyiz ama o samimi, insana dokunan "gazino nezaketi" artık bir nostaljiden ibaret.

KENT OLARAK TADIMIZ NEDEN KAÇTI?
Bir kentin kimliği damağında saklıdır. Dolunay Pastanesi gibi marka mekanlar, sadece lezzet durakları değil, kentin buluşma noktalarıydı. Orada içilen bir çayın, yenen bir pastanın arkasında yılların birikimi olan bir ustalık vardı. Şimdi ise her köşe başında birbirinin kopyası olan zincir kafeler, seri üretimle gelen o suni ve lezzetsiz gıdalarla çevriliyiz. "Yavaş" ve "yerel" olanın yerini "hızlı" ve "yapay" olan alınca sadece karnımız doyuyor; ruhumuz ise o eski, hakiki tatların açlığını çekmeye devam ediyor.

HAFIZA KAYBI VE ŞEHRİN RUHU!
Peki, neden bu kadar önemli bu eski mekânlar? Çünkü bir şehir, hafızası kadar vardır. Biz o mekanları yıktıkça, yerlerine karakteri olmayan dev yapılar diktikçe aslında kendi aidiyet duygumuzu da zayıflatıyoruz. Mekanlar giderse hikayeler ölür; hikayeler ölürse o şehir sadece bir yerleşim birimine dönüşür.

Bugün İzmir’de kaybolan her eski pastane, her kapanan pasaj ve her sessizliğe gömülen sinema salonuyla birlikte bir parçamız daha eksiliyor. Modernleşmek; kökleri koparmak değil, o köklerin üzerine yeni sürgünler vermektir.

Son cümle: "Belki de artık durup sormanın vaktidir: Şehri büyütürken içindeki ruhu mu öldürüyoruz?"

Başkan Cemil Tugay ve İzmirlilerin başlattığı "Ata Mirası Nöbeti" devam ederken, hafızalara kazınan o fotoğraf karesi aslında her şeyi özetliyor: Atölyelerden çıkarılan dikiş makineleri, teknik ekipmanlar ve tezgahlar bahçede, ağaçların altında...

Bu görüntü, bizi ister istemez siyah-beyaz bir Türkiye klasiğine, Münir Özkul’un o devleşen Mahmut Hoca karakterine götürüyor.

“OKUL SADECE DÖRT DUVAR DEĞİLDİR!”
Hababam Sınıfı Tatilde filminde okuldan tahliye edildiklerinde, ormanda ders işlerken şöyle der Mahmut Hoca:
"Okul sadece dört yanı duvarla çevrili, tepesinde damı olan yer değildir. Okul her yerdir. Sırasında bir orman, sırasında bir dağ başı. Öğrenmenin, bilginin var olduğu her yer okuldur."

Bugün İzmir Meslek Fabrikası’nın makineleri gökyüzünün altına çıkarıldığında, aslında bu felsefe yeniden canlanıyor. Bir binanın tapusu değişebilir, kapısına kilit vurulabilir, anahtarlar el değiştirebilir. Ancak bir kentin öğrenme azmi ve meslek edinme iradesi o dört duvarın arasına hapsedilemez.

MESELE MESLEK DEĞİL, HAFIZADIR!
İzmir Meslek Fabrikası, sadece bir taş yığını değil; binlerce gencin koluna altın bilezik takan, kadınları üretimle buluşturan bir "yaşam alanı"ydı. Binaların DGM geçmişinden sıyrılıp birer eğitim yuvasına dönüşmesi, toplumsal hafızada barışçıl ve üretken bir devrimdi.
Eğer bir yerde öğretici ve öğrenci varsa, orada eğitim devam eder. Mahmut Hoca’nın orman kampında dediği gibi; doğruyu, güzeli ve zanaatı her yerde anlatabilirsiniz.

Siyasetin ve hukukun labirentlerinde binalar gidip gelebilir. Ancak İzmir’in bu binalara "Ata Mirası" olarak sahip çıkması, sadece mülkiyet kavgası değildir. Bu, Mahmut Hoca’nın temsil ettiği o sarsılmaz eğitim aşkının, "Okul her yerdir!" haykırışının 2026 yılındaki İzmir yankısıdır.

Son cümle: "Unutulmasın ki; çatısı gökyüzü olan bir okulun anahtarını hiçbir kilit tutamaz."

Atatürk’ün liderliğinde gerçekleştirilen Türk Devrimi, bağımsızlığın elde edildiği Kurtuluş Savaşı’nın ardından, çağdaşlığı hedefleyerek kurtuluşu kalıcı hale getirdi. Bu noktada hedef ortaçağ toplumunu modern bir toplum haline getirmeye, ümmeti millete, köhne devlet mekanizmasını çağdaş bir ulus devlete, kul’u bireye, tebaayı yurttaşa dönüştürmekti. Türk Devrimi ya da diğer bir ifadeyle Cumhuriyet Devrimi, laiklik ve ulus-devlet/milliyetçilik üzerine oturmaktadır. İki kavramı birlikte ele almak gerekir sadece laikliğe vurgu yapmak da eksiktir, sadece ulus devlete vurgu yapmak da eksiktir. Biri olmadan diğeri eksiktir. İki kavram da birbirini tamamlamaktadır.
10 Nisan 1928 tarihi, Türkiye Cumhuriyeti’nin laikleşme sürecinde en önemli kilometre taşlarından biridir. Bu tarihte artık TC, teokratik yapıdan tamamen sıyrıldı ve tam anlamıyla laik bir nitelik kazandı.
Bu sürecin tarihsel arka planına bakalım:
Saltanatın kaldırılmasının ardından 3 Mart 1924 tarihinde, Halifeliğin kaldırılmasından, Diyanet İşleri Başkanlığının kurulmasına ve öğretim birliğinin sağlanmasına kadar önemli adımlar atıldı. Bununla birlikte 1924 Anayasası’nın 2. maddesinde halen "Türkiye Devleti'nin dini, Din-i İslam'dır" ifadesi yer almaktaydı. Bu madde 10 Nisan 1928 tarihinde Anayasa’dan çıkarıldı. Böylece devlet, dini inançlar karşısında eşit bir mesafede duran bir kimliğe büründü. Aslında bu noktada Medeni Kanun da önemli bir adımdı. Tüm Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları, hukuken eşitlenmiş, tek hukuk sistemine dahil olmuşlardı. Osmanlı’dan beri süre gelen, yüzyıllardır devam eden millet sistemi anlayışı, çok hukukluluk sona ermişti. 1928 düzenlemesiyle egemenlik anlayışının yanı sıra yasama ve yürütme sistemi/devlet mekanizması dini referansların yerine aklı ve bilime dayanan bir anlayışın önü açıldı.
Din temelli devlet anlayışının sona erdirilmesi noktasında TBMM’deki yemin metinleri de güncellendi. Daha önceki yeminlerde yer alan ve dini nitelik taşıyan “Vallahi” şeklindeki yemin kaldırıldı. Bunun yerine milletvekili ve cumhurbaşkanının yemini “Namusum üzerine söz veririm” şeklinde değiştirildi. Yapılan bu değişikliklerle uhrevi bir toplum anlayışından kademeli olarak dünyevi bir toplum anlayışına geçilme noktasında önemli bir kazanım daha elde edilmiş oldu.
1924 Anayasası’nın 26. maddesinde yer alan ve TBMM’ye şer’i hükümlerin yürütülmesi görevini veren madde de aynı gün kaldırıldı (10 Nisan 1928). Böylece meclis üstünlüğü sistemi bağlamında TBMM’yi din temelinde kısıtlayan madde de ortadan kaldırılmış oldu.
10 Nisan 1928’de devletin dininin İslam olduğu maddesinin kaldırılması, 5 Şubat 1937 tarihinde laikliğin diğer ilkelerle birlikte Anayasa’ya girmesi noktasında en önemli eşik aşılmış oldu. Böylece artık egemenliği kaynağı ilahi değil, bizzat milletin kendisine ait hale geldi. Uhrevi bir egemenlik anlayışının yerini dünyevi egemenlik anlayışı aldı. Egemenlik gökten yere indi. Türk hukuk sistemi de, geleneksel hukuk sisteminden koparak modern hukuk sistemine eklemlendi. Din, devletin bir kurumu olmaktan çıktı ve bireyin vicdanına bırakıldı. Gerçekten de Cumhuriyetin kurucu kadroları dinsel anlamda dindar kimselerdi (İsmet İnönü, Fevzi Çakmak, Abdülhalik Renda…). Ancak din bireysel alanda idi. Onların tarihten çıkardıkları en büyük ders buydu. O nedenle onları camiden çıkarken, namaz kılarken görmedik. O şekilde fotoğrafları yoktu. Bir tarikata da mensup değillerdi. Dinin ruhban sınıfını reddettiğinin bilincindeydiler. Bu noktada Kur’an meal ve tefsiri yaptırmalarının nedeni de buydu. Burada amaç, özünde var olmayan ama yüzyıllar içerisinde oluşan ruhban sınıflığına soyunan kesimlerden halkı kurtarmaktı.
Nitekim 1938’de, Atatürk’ün vefatından kısa süre önce yayınlanan On Beşinci Yıl Kitabı’nda laiklik hakkında şu ifadeler dile getirilmektedir:
“Türkiye Cumhuriyeti, dinlerden ve dinlerin koyduğu kurallardan değil hayatın kendinden ve onun gereksinimlerinden ilham alarak işleyen bir devlet mekanizmasıdır. Devlet ve dünya işlerinde dinin hiçbir etkisi yoktur. İşte bu prensibe Laiklik derler. (…)
… Cumhuriyetin dini mahkemeleri kaldırarak ve Medeni Kanunu koyarak adli birliği, medreseleri kaldırarak öğretim birliğini yapması; cemiyetin yetiştirici ve yaşatıcı şartları arasında dininin etkisini kaldırması demektir. Böylece kamu haklarının en önemlilerinden biri olan vicdan hürriyeti, Laiklik sayesinde en geniş ve ideal bir şekilde temin edilmiştir. Bir cemiyetin üstünlüğü ve medeniliği için birinci şart olan vicdan hürriyeti, her bireyi manevi konularda kendi anlayış ve imanına bırakarak ferdi inanışla devletin ve cemiyetin umumi yürüyüşünü köstekleyici bütün bağları koparıp atmıştır.
Milli ve toplumsal hayatta bireyin, dinsiz, şu veya bu inanç sistemine mensup oluşu; milli ve toplumsal vazifesi bakımından ne bir kusur, ne de bir fazilet sayılamaz. Türkiye’de dinin dünya işlerinden ayrı tutulduğu, Laikliğin ilan olunduğu andan itibaren hiç kimse, hiçbir ibadete zorlanamaz ve hiç kimse, vicdanının ilhamı ile kabul ettiği ibadetten men olunamaz.
Bu geniş ve yüksek anlayışın hududu içinde köhne, yıpratıcı ve en yüksek toplumları bile çökerten tekke, tarikat gibi irticai zihniyet temsilcilerinin girmesine tabiatıyla imkan yoktur. Nitekim Anayasamızda bu esas kesin bir ifade ve hüküm ile tespit edilmiştir”.
Sonuç olarak 3 Mart 1924 ile 5 Şubat 1937 tarihleri arasındaki en önemli kilometre taşı olan, dinin Anayasa’dan çıkarıldığı tarih olan 10 Nisan 1928 tarihi, hem laiklik hem de ulus-devlet açısından en önemli tarihlerden biridir. Laiklik ve ulus-devlet, demokrasinin ve çağdaşlığın da ölçüsüdür. Bu noktadan geriye düşmemek milli bir görevdir.

BEREKETİN SIRRI: BÜYÜK GELMEDEN KAŞIK OYNAMAZDI!
Sofra kültürümüzün temelinde derin bir hiyerarşi ve saygı yatardı. Evin büyüğü sofraya oturmadan kimse yerini almaz, o ilk kaşığı daldırmadan kimse yemeğe başlamazdı. Bu, sadece bir görgü kuralı değil; sabrın ve büyüklere duyulan vefanın ilk dersiydi. Çocuklar; sırasını beklemeyi, elindekiyle yetinmeyi ve payına düşene razı olmayı o sofralarda öğrenirdi.

Şimdi ise evlerimizde "herkesin saati kendine" dönemi başladı. Biri mutfak tezgahında ayakta atıştırıyor, diğeri odasında bilgisayar başında "siparişini" tüketiyor. Yemek masasında toplu yapılan sohbetler artık lüks haline geldi.

KAYBOLAN KELİMELER: NASİP VE BEREKET!
Bugün kalorileri hesaplıyoruz ama yemeğin "bereketini" unuttuk. Eskiden sofraya habersiz gelen misafir, "yük" değil "nasip" olarak görülürdü. "Tuz ekmek hakkı" diye bir kavram vardı; aynı sofrada ekmek bölüşenler arasında sarsılmaz bir sadakat köprüsü kurulurdu. Şimdilerde ise misafir ağırlamak bir "organizasyon" meselesine dönüştü. Samimi yer sofralarının yerini alan o ihtişamlı, soğuk yemek masaları; üzerindeki porselenler kadar kırılgan ilişkileri temsil ediyor. Birbirimizin gözüne bakmak yerine, önümüzdeki tabağın fotoğrafını çekip "beğeni" toplamanın derdine düştük. Karınlar doyuyor ama ruhlar aç kalıyor.

DİZ DİZE OTURMAKTAN EKRAN BAŞINA!
Sokağın başındaki evden sonundaki eve kadar herkesin birbirini tanıdığı o dönemde, sofra sokağa taşardı. Bir koku yayıldığında komşuya pay ayrılması bir mecburiyetti. Şimdi yüksek güvenlikli sitelerimizde; kuryelerin getirdiği plastik kaplardaki yemekleri, televizyonun veya telefonun mavi ışığı altında, kimseyle konuşmadan tüketiyoruz.

Diz dize, omuz omuza oturulan o geniş sofralardan, herkesin kendi ekranına hapsolduğu "tek kişilik paket" dünyasına geçişin maliyeti, toplumsal yalnızlaşmadır.

EKMEK BÖLÜŞMEKTEN YALNIZLIK BİRİKTİRMEYE!
Biz ekmeği bölüşmeyi unuttuğumuz gün, aslında kader birliği yapmayı da unuttuk. Oysa ihtiyacımız olan şey daha lüks mutfaklar veya daha zengin menüler değil; o eski sofraların samimiyeti, "tuz ekmek hakkı"na olan inancımız ve bir büyüğün sofraya gelmesini bekleyen zarif sabrımızdır.

Belki de iyileşmeye; bu akşam televizyonu kapatıp tüm aileyi aynı sofrada, sadece ekmeği değil günü de bölüşmeye davet ederek başlamalıyız. Çünkü bereket, tabaktaki yemekte değil, o tabağın etrafındaki "biz"dedir.

Son cümle: "Bir toplumun çözülüp kötüye gitmesi, mutfak masasındaki sandalyelerin birbirinden uzaklaşmasıyla başlar."

1979 yılında İran’da gerçekleşen devrim yalnızca bir rejim değişikliği değildi. Modern Ortadoğu tarihinin en sarsıcı siyasal dönüşümlerinden biri olarak görülen İran İslam Devrimi, aynı zamanda Soğuk Savaş döneminin iki kutuplu dünya düzenini de şaşırtan bir gelişmeydi. O güne kadar İran, Batı bloğunun en önemli bölgesel müttefiklerinden biri olarak görülüyordu. Ancak birkaç yıl içinde gelişen toplumsal hareketler ve siyasal krizler monarşik düzeni sona erdirerek ülkeyi bambaşka bir siyasal sisteme taşıdı.

1953 Darbesi ve Şah Rejiminin Güçlenmesi

Kaynak: Vikipedia

İran’ın yakın tarihindeki önemli dönüm noktalarından biri 1953 yılında gerçekleşen darbedir. Başbakan Muhammed Musaddık’ın petrolü millileştirme kararı Batılı petrol şirketlerinin çıkarlarını doğrudan etkiledi. Bu süreçte Musaddık yönetimi devrildi ve Şah Muhammed Rıza Pehlevi’nin siyasi otoritesi yeniden güç kazandı. Uluslararası literatürde bu darbenin ABD ve İngiltere tarafından desteklendiği yönünde yaygın bir görüş bulunmaktadır.

1953 sonrasında İran’da monarşik yönetim giderek daha merkezi bir karakter kazandı. Şah yönetimi Batı ile yakın ilişkiler kuran ve hızlı modernleşmeyi hedefleyen bir politika izledi. Özellikle 1960’lı yıllarda başlatılan “Beyaz Devrim” reformlarıyla toprak reformu yapılmış, kadınlara seçme ve seçilme hakkı verilmiş ve eğitim alanında önemli yatırımlar gerçekleştirilmiştir.

Ancak bu reformlar İran toplumunda beklenen uzlaşmayı yaratmadı. Modernleşme programları büyük ölçüde yukarıdan aşağıya uygulanmış ve toplumun farklı kesimleri bu dönüşümün dışında kalmıştır. Aynı dönemde siyasi muhalefet üzerinde ciddi baskılar kurulmuştur. SAVAK adlı istihbarat teşkilatı muhalif hareketleri sert yöntemlerle bastırmıştır. Bu ortamda İran’da üç farklı muhalif eğilim belirginleşmeye başlamıştır: sol ve Marksist örgütler, milliyetçi-liberal muhalefet ve dini hareketler. Bu grupların ideolojik hedefleri farklıydı; ancak hepsinin ortak noktası Şah yönetimine karşı olmalarıydı.

Humeyni’nin Yükselişi ve Devrime Giden Süreç

Kaynak: BBC

İslamcı muhalefetin en dikkat çekici figürü Ayetullah Ruhullah Humeyni idi. Humeyni 1963 yılında Şah yönetimini eleştirdiği için sürgüne gönderildi. Uzun yıllar Irak’ın Necef kentinde yaşadı ve daha sonra Fransa’ya geçti. Sürgünde bulunduğu yıllarda yalnızca dini bir lider değil, aynı zamanda güçlü bir siyasi figür haline geldi.

Humeyni’nin konuşmaları kasetler ve bildiriler aracılığıyla İran’a ulaşıyor, özellikle dini çevreler ve üniversite gençliği arasında geniş bir etki yaratıyordu. Bu dönemde Humeyni’nin geliştirdiği “Velayet-i Fakih” anlayışı, din âlimlerinin siyasal otoriteyi üstlenebileceği fikrine dayanıyordu. Bu düşünce daha sonra İran İslam Cumhuriyeti’nin anayasal temelini oluşturacaktı.

1970’li yıllara gelindiğinde İran’da toplumsal huzursuzluk hızla artmaya başladı. Petrol gelirleri ülkeye büyük ekonomik kaynak sağlamış olsa da bu zenginlik toplumun tüm kesimlerine eşit şekilde yansımıyordu. Hızlı kentleşme, gelir dağılımındaki eşitsizlikler ve siyasi baskı ortamı toplumsal muhalefeti büyüttü. Bu süreçte ideolojik olarak birbirinden oldukça farklı olan gruplar aynı hedef etrafında birleşmeye başladı. Sol hareketler, İslamcılar ve liberal muhalifler farklı nedenlerle de olsa Şah rejiminin sona ermesini istiyordu. Devrimin ilk günlerinde Şah rejimine karşı mücadele eden farklı muhalif gruplar arasında kısa süreli bir ittifak oluşmuştu. Sol örgütler, öğrenci hareketleri ve İslamcı gruplar aynı siyasal hedef etrafında buluşmuşlardı.

1978 yılında İran genelinde protestolar kitlesel bir harekete dönüştü. Grevler, gösteriler ve sokak çatışmaları ülkenin birçok şehrine yayıldı. Rejim giderek kontrolünü kaybetti ve 1979 başında Şah ülkeyi terk etti. Humeyni Şubat 1979’da İran’a döndü ve kısa süre içinde monarşi sona erdi. İran yeni bir siyasal sisteme geçerek İslam Cumhuriyeti ilan edildi. Başlangıçta ortaya çıkan ittifaka dayalı yeni güç dengesinin kısa sürede kalıcı olmadığı anlaşıldı. İslamcı hareket kısa sürede devlet kurumları üzerinde hakimiyet kurarken sol ve seküler muhalefetin sistemin dışına çıkarıldığı görüldü. Bu süreçte bir çok sol örgüt kapatıldı ve liderleri cezalandırıldı. Devrim tarihine ilişkin araştırmalarda sıkça vurgulanan “devrimlerin kendi evlatlarını yemesi” ifadesi, İran İslam Devrimi sonrasında yaşanan tasfiye sürecini açıklamak için de kullanılmaktadır.

Bugün İran üzerine yapılan tartışmalar çoğu zaman yalnızca güncel siyasal gelişmelere odaklanmaktadır. Oysa İran’ın bugünkü siyasal yapısını ve ekonomik sorunlarını anlamak için bu ülkenin yakın tarihine bakmak gerekir. 1953 darbesinden 1979 devrimine uzanan süreç, İran toplumunda biriken siyasal gerilimlerin, toplumsal eşitsizliklerin ve ideolojik çatışmaların nasıl büyük bir dönüşüme yol açtığını göstermektedir. Özellikle Soğuk Savaş döneminin iki kutuplu dünya düzeni çerçevesinde uluslararası siyaset çoğunlukla ABD liderliğindeki Batı bloğu ve Sovyetler Birliği’nin temsil ettiği Doğu bloğu arasındaki rekabet üzerinden okunuyordu. İran’daki devrim bu iki güç merkezinin doğrudan kontrolü dışında gelişen toplumsal bir hareket olarak ortaya çıktı. Devrim sonrası Humeyni’nin dile getirdiği “Ne Doğu ne Batı” söylemi İran’ın hem Amerikan hem de Sovyet etkisine mesafeli bir siyasal yönelim benimsediğini gösteriyordu. Bu yönüyle İran İslam Devrimi büyük güçlerin her zaman bölgesel siyaseti belirleyemeyeceğini ve yerel toplumsal dinamiklerin zaman zaman uluslararası dengeleri beklenmedik bir biçimde değiştirebileceğini gösteren önemli ve nadir tarihsel bir örnek olarak değerlendirilmektedir.

Bugün İran üzerinde yürütülen “rejim değişikliği ihtimaline” yönelik yürütülen tartışmaları yalnızca bugünün koşullarına değil ülkenin yakın tarihinde biriken siyasal deneyimlere ve toplumsal dinamiklerine bakmak gerekmektedir. Nitekim İran’ın modern tarihi, büyük güçlerin bölgeye ilişkin hesaplarını zaman zaman boşa çıkaran siyasal dönüşümlerle sahne olmuştur.

**Doç. Dr. Işıl Tuna Pınar, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, isil.tuna@msgsu.edu.tr Cumhuriyet Tarihi ve siyasi tarih alanında çalışmalar yürütmektedir.

ABD’nin Irak operasyonunun ardından 2006 yılında İran’ın ABD’nin hedefinde olduğunu ama İran’ın Irak gibi olmadığını, kadim tarihiyle birlikte Irak’tan farklı olarak kolay lokma olmayacağını belirtmiştim (Hakkı Uyar, “Irak örneği doğrultusunda, etnik ve dinsel yapısıyla ABD'nin hedefindeki İran”, Cumhuriyet Strateji, 8 Mayıs 2006).

İran, geçmişte Büyük Selçuklu Devletine ev sahipliği yaptığı gibi son 500 yılda Safevi, Kaçar gibi Türk hanedanları tarafından da yönetildi. Bu bağlamda İran’ın tarihi Fars tarihi olduğu kadar Türk tarihidir de. 1953 yılında petrolü millileştiren Musaddık, ABD ve İngiltere destekli darbeyle devrildi. Bu tarihten yaklaşık 26 yıl sonra Musaddık’ı devirerek ABD destekli mutlak monarşi kuran Şah, 1979 ‘da İran İslam Devrimi ile devrildi. O tarihten günümüze neredeyse 47 yıldır İran, Amerikan ambargosuna maruzdur. Bu rejim şüphesiz otoriter bir rejimdir. Ancak ABD’nin İngiltere ile birlikte devirdiği Musaddık, demokratik bir yönetimdi. Elbette aynı zamanda da antiemperyalistti.

Bu girişin ardından İran‘ın ABD ve İsrail karşısında direniş göstermesini ve hatta başarılı olmasının nedenlerini biraz daha ayrıntılı olarak açıklayalım. Yukarıda değindiğim gibi bunun temel nedenlerinden birisi İran’ın Ahameniş, Sasani, Safevi gibi devasa imparatorlukların mirasçısı olması, köklü bir devlet kültürüne, bunun süreklilik göstermesine, devlet kültürü ve bilincine sahip olmasıdır. Her ne kadar mevcut rejim bu tarihsel mirasta bir miktar tahribat yaratmış olsa da, köklü tarih ve bilinç çok nettir. Dolayısıyla böyle bir kadim tarihe sahip olan bir toplumdan dış güçlere boyun eğmesini beklemek gerçekçi olmayacaktır. Diğer taraftan geçmişte Rus ve İngiliz işgallerine uğramış, 1953’te CIA destekli askeri darbeye maruz kalmış olmak İran’da geçmişin travmasını canlı tutmaktadır.

İran’daki direniş kültürünü canlı tutan bir başka unsur da Şiiliktir. Bunu Kerbela Kültürü olarak tanımlayabiliriz. Az sayıda mazlumun güçlü karşısında direnişidir Kerbela. Teslimiyeti değil direnişi tercihtir. Dolayısıyla İran’ın teslim olmayıp direnişinde Kerbela ruhunu da bulmak mümkündür. Dün Yezit neyse bugün ABD/İsrail odur. İran toplumunda mollaların etkisi hep güçlü oldu. Hatta bu noktada İran’daki siyasal sistemi mollarşi olarak tanımlayabiliriz. Kurumsal yapıda dini liderin yanı sıra din adamlarının inanılmaz bir etkisi bulunmaktadır.

İran’ın 1,6 milyon km2 ile neredeyse Türkiye’nin iki katı bir genişliğe ve yaklaşık 90 milyon bir nüfusa sahip olması, dağlık arazi yapısı onu işgal edilmesi zor bir konuma taşımaktadır. Elbruz ve Zagros sıradağları İran’ı kuşatmakta, askeri harekatı zorlaştırmaktadır.

Dünyada stratejik öneme haiz Çanakkale Boğazı, Hürmüz Boğazı, Süveyş Kanalı, Panama Kanalı gibi yerlerin sayısı son derece azdır. Hürmüz’ü önemli kılan bir başka faktör de dünya petrol ve doğalgazının yaklaşık % 20-25’in buradan geçiyor olmasıdır. Dolayısıyla burası dünya ekonomisinin (özellikle de Uzakdoğu ülkelerinin) can damarıdır. İran’ın burayı kapatması ya da kontrollü geçişe izin vermesi, ona büyük güç sağlamaktadır. ABD büyük askeri gücü ile burada kısmi bir harekata girişse bile 1915’te Çanakkale’deki durumun bir benzeri oluşabilir.

İran etnik açıdan çeşitli bir bir yapıya, bir mozaiğe sahip. Bu unsurlar içerisinde Türkler ve Farslar büyük bir çoğunluk oluşturuyor. Bu nüfusta gençler önemli bir ağırlık oluşturmaktadır ve tüm ambargolara rağmen iyi derece eğitim alabilen, milliyetçi bir damara sahiptir. Hem rejimi koruma hem de dış tehdit dolayısıyla milli bir silah sanayisine (füze, drone…) sahiptir. Geçtiğimiz yıllarda artan ABD ve İsrail baskısı nedeniyle Rusya, Çin ve Kuzey Kore’den teknolojik yardım aldığı varsayılabilir. Bu da kendi mantığı içerisinde tutarlı bir durumdur. Çünkü söz konusu ülkeler açısından İran, “sarı öküz”dür, verilmemesi gerekir. Sıranın onlara geleceği açıktır. Türkiye bu noktada onlardan farklı bir yerde değildir. Herhalde Türkiye için “sarı öküz” Irak’tı. Yine aynı durum Suriye için de geçerlidir. İran, bence Türkiye için sarı değil ama “son öküz”dür. Ortadoğu’da oynanan oyun, devletsizleştirmedir. İran’ın zayıflaması ya da ortadan kalkması, Türkiye’ye yaramayacaktır, Türkiye’nin aleyhine olacaktır. Unutulmamalıdır ki İran’la rekabet ile İsrail ile rekabet aynı değildir. Dileyen olayın dinsel boyutunu dileyen emperyalizm boyutunu da eklesin.

İran, direnişçi bir kültüre, şehadet inancına da sahip bir dinsel referansa sahiptir. Diğer taraftan Lübnan (Hizbullah), Irak (Şii milisler) ve Yemen (Husiler) gibi yerlerde yerel unsurlarla asimetrik mücadele yürütebilme imkanına sahiptir. Gerçi son yıllarda bu noktada İran önemli kayıplara uğrasa da bölgenin ABD ve İsrail açısından güvenli olduğunu söylemek mümkün değildir.

Bölgede savaşın kolay biteceğini söylemek mümkün değil. Yükselen petrol ve doğalgaz fiyatları şüphesiz Türk ekonomisini olumsuz yönde etkileyecektir. Ancak Türkiye savaşın dışında kaldığı sürece kendini daha yıkıcı zararlardan koruyabilecektir. Türkiye’yi çatışmaların içine çekecek entrikalardan, tezgahlardan uzak durmak, soğukkanlılığı korumak gerekir. Nitekim şimdilik buna özen gösterilmektedir. Ancak süre uzadıkça Türkiye’nin üzerindeki baskı da artacaktır. Bu noktada Türkiye, İkinci Dünya Savaşı’ndan uzak durma deneyimine ve İnönü’nün ferasetine dönüp bakmak zorundadır.

Unutmamak gerekir ki satranç İran coğrafyasından dünyaya yayılmıştır. Poker de modern halini ABD’de almıştır. İran, satranç oynamaktadır. ABD ise pokerci edasıyla aceleyle oyunu sonlandırmaya çalışmakta, İran’a ve dünyaya rest çekmektedir. Tarafların uzlaşması kolay değildir. Trump’ın güvenilmezliği ve İsrail’in baskısı, uzlaşmaya izin vermeyecektir. Bu da küresel etkilerin artarak devam etmesini beraberinde getirmektedir. Diğer taraftan uzlaşma zemininin ne olacağı da belli değildir. İran’ın zenginleştirilmiş uranyumunu Çin ya da Rusya’ya vermesi bir normalleşme zemininin başlangıcı olabilir.

Son ölümlerle kapısına kilit vurulan evler, yaşanmışlıkları da içine alarak sessizce yıkılmaya yüz tutar. Bir bayram vesilesiyle köye gidildiğinde, doğulan evin o mağrur duruşunu kaybedip yıkıldığını görmek insanı derinden sarsar. O taşların altında sadece kerpiç ve tahta değil, sanki koca bir çocukluk kalmıştır. Anlaşılır ki; hayatları ve yapıları bazen sadece depremler yıkmaz; vefasızlık, terk edilmişlik ve ilgisizlik de en az sarsıntılar kadar yok edicidir.

Anadolu’yu karış karış gezdiğinizde yol kenarlarında boynu bükük, pencereleri ferini yitirmiş heybetli evler karşılar sizi. O taş duvarların heybeti aslında içindeki yaşamın görkeminden geliyordu. Şimdilerde ise son misafirini uğurlamış, kapısına kilit vurulmuş her ev, sessiz bir yasın içinde yok olup gidiyor. Çünkü bir ev sadece dört duvar ve bir çatı değildir; ev, içinde insan nefes aldığı sürece canlı kalan bir varlıktır.

OCAKLARI SÖNDÜREN GERÇEK: GÖÇ VE KOPUŞ!
Eskiden "ocak" kavramı sadece yemek pişirilen yer değil, nesillerin birbirine bağlandığı kutsal bir merkezdi. Bugün köylerde yaşayan son kuşağın da aramızdan ayrılmasıyla bu ocaklar birer birer sönüyor. Sosyolojik açıdan baktığımızda bu durum sadece bir göç hikayesi değil, bir hafızanın yok oluşudur. Genç kuşakların şehir hayatının hızına ve "çekirdek aile" konforuna kapılması, ata topraklarındaki o geniş, avlulu ve hikaye dolu evleri birer "yük" haline getirdi.

Kayseri’nin Karaözü Köyü'nden, Manisa'nın Sarnıç Köyü'ne kadar her yerde aynı manzara karşımıza çıkıyor: Kerpiç duvarlar nemden değil, kimsesizlikten dökülüyor. Bakımsızlık sanılan şey aslında bir "temas azlığıdır." İnsanın dokunmadığı, içinde ses yankılanmayan ahşap çürür, kiremit çatlar. Ev, terk edildiğini anladığı an pes eder.

ESKİ EVLERDE HER EŞYANIN BİR ANISI VARDI!
Bugün şehirlerde, yüksek katlı beton bloklarda "konut" sahibi oluyoruz ama "ev" kuramıyoruz. Modern mimari bize steril alanlar sunarken Anadolu’nun o eski evlerindeki samimiyeti ve "vefa" duygusunu elimizden alıyor. Eski evlerde her eşyanın bir hatırası, her kapı gıcırtısının bir dili vardı. Şimdiki yapılar ise ne kadar lüks olursa olsun, içinde o köklü yaşanmışlık duygusunu barındıramıyor.

Bir zamanlar düğünlerin kurulduğu, bayram sabahı tüm sülalenin toplandığı o geniş sofralar, şimdi harabelerin arasında birer hayalet gibi dolaşıyor. Köyden kente göçle birlikte sadece nüfus değil, o muazzam "komşuluk ve aidiyet hukuku" da enkaz altında kalıyor.

Eğer bir yapıya hayat veren şey insansa, o halde bu yıkılış aslında toplumsal bir yanımızın da yok oluşudur. Harabeye dönen her köy evi, köklerimizle olan bağımızın biraz daha inceldiğini gösteriyor.

Son cümle: "Unutmamalıyız ki; evler sadece taştan yapılmaz, hatıralardan inşa edilir. Ve içinde insan yoksa en görkemli saray bile sadece soğuk bir mezardır."

HAYAT DEVAM EDİYOR VE HALA GÜZEL!
Psikolojik açıdan bahar, serotonin seviyelerimizin yükselmesiyle birlikte gelen bir iyimserlik dalgasıdır. Kışın içe dönük, korumacı ve durağan yapısı yerini dışa dönük, paylaşımcı ve hareketli bir sosyal yapıya bırakır. Sosyolojik olarak baktığımızda ise parkların dolması, sokaklardaki seslerin artması, insanların birbirine daha fazla tebessüm etmesi tesadüf değildir. Bahar, toplumsal kaygıları bir süreliğine askıya alıp, ortak bir neşede buluşma iradesidir. Her çiçek açan dal, aslında bize "hayat devam ediyor ve hala güzel" der.

EGE’DE BAHAR BİR YAŞAM BİÇİMİ!
Ege ve özellikle İzmir için bahar, bir mevsimden çok daha fazlasıdır; o bir kimliktir. Kordon’da yayılan taze çim kokusu, enginarın tezgahlara düşmesi ve o hafif meltemin tenimize değmesiyle İzmirli için zaman yeniden başlar. Ege insanı için bahar, sofraların kalabalıklaşması, kapı önü sohbetlerinin uzaması ve doğayla barışma aylarıdır.

ÜLKE SORUNLARINA BAHAR DALI!
Biliyoruz ki zor zamanlardan geçiyoruz; ekonomik ve sosyal meseleler bazen nefes almamızı zorlaştırıyor. Ancak her bahar başlangıcı, toplumsal hafızamızdaki o "umut" duygusunu tazeler. Anadolu’nun bereketli toprakları bize şunu fısıldar: Hiçbir kış sonsuza dek sürmez. Baharın getirdiği bu taze enerji, ülkemizin geleceğine dair beslediğimiz umutları yeşertmek için bir fırsattır. Dayanışmanın, sevginin ve yeniden inşa etme arzusunun en güçlü olduğu zaman dilimidir bu aylar.

AŞKIN VE UMUDUN YENİ ROTASI!
Bahar, sadece doğayı değil, kalpleri de tazeler. Yeni başlangıçlar yapmak, eski kırgınlıkları rafa kaldırmak ve mevcut ilişkileri o ilk günkü heyecanla beslemek için doğanın ritmine ayak uydurmak yeterlidir. Aşk, baharın o "yeniden doğuş" felsefesiyle birleştiğinde, insanı daha yaratıcı ve daha dirençli kılar. Yeni bir yolculuğa çıkmak ya da yarım kalan bir hikayeyi tamamlamak için bahar en güzel limandır.

Son cümle: “Unutmayalım; her bahar bir sözdür. Doğanın verdiği bu sözü tutup, içimizdeki umudu ve sevgiyi büyüterek yeni yolculuklara yelken açma vaktidir.”

Çanakkale, dağılmakta olan imparatorluğun son günlerinde bile Türk milletinin en kötü koşullarda altında dahi -iyi yönetildiği takdirde- emperyalist güçlere karşı yüzyıllardır sürdürdüğü direniş ruhunu yitirmediğini, küllerinden doğabileceğini, Türk bitti demeden bir şeyin bitmeyeceğini açık bir şekilde gösterdi. Çanakkale’de deniz ve kara savaşlarında kazanılan eşsiz zafer, Türk ordusuna ve Türk milletine olan güveni yeniden sağladı. Balkan Savaşlarında uğranılan feci yenilginin etkisini ortadan kaldırarak bir teselli sağladı ve Türk milletini, vatanını ortadan kaldırmanın o kadar kolay olmadığını gösterdi. Çanakkale’deki zaferle yakın gelecekteki Türk Kurtuluş Savaşı’nın kadroları ve ruhsal altyapısı oluştu. Atatürk, Samsun’a çıktığı 19 Mayıs’ı doğum günü olarak kabul etmektedir. Ancak bu tarihin dışında bir tarih aramaya kalkarsak şüphesiz bu Çanakkale Zaferi’nin tarihidir. Onun ordu içerisindeki şöhreti ve kamuoyunda bilinmesi Çanakkale kara savaşlarındaki belirleyici rolü nedeniyledir.

Birinci Dünya Savaşı’nın ilk yılı içerisinde Türklerin direnci neticesinde Boğazlar açılamadığı için Rusya’ya yardım gitmedi. Bu nedenle Çarlık Rusya’sının çöküşüne ve Bolşevik İhtilali’ne (1917) giden yol açıldı; savaş iki yıl daha uzadı. Dönemin üzerinde güneş batmayan süper gücü Britanya İmparatorluğu ve müttefiki Fransa, Çanakkale’de telafi edilmesi mümkün olmayan bir prestij kaybına uğradı. Deyim yerindeyse genç Türk subaylar, Çanakkale’de sergiledikleri direnişle Britanya ve Fransa’nın karizmasını çizdiler. Savaş, 1918 yılı sonbaharına kadar uzadı. İmzalanan Mondros Mütarekesi ile İngilizler ve müttefiklerini hiçbir direnişle karşılaşmadan İstanbul’a kadar gelseler de, Türk subaylarının hafızasında Çanakkale ruhu yaşıyordu. Onun yeniden canlandırılması yine bir Çanakkale kahramanıyla, Atatürk’le oldu.

Çanakkale Savaşlarını iki aşamaya ayırmak gerekir. İlki deniz savaşları kısmıdır. Devasa bir donanmayla Boğazları rahatlıkla geçebileceğine inanan İtilaf devletleri, hayal kırıklığına uğradılar. Cevat Çobanlı Paşa, Çanakkale Boğazı Müstahkem Mevki Komutanı olarak deniz savunmasının başında bulunmaktaydı. Cevat Paşa, 18 Mart 1915 tarihindeki büyük deniz saldırısının püskürtülmesinde, Boğaz’daki tabyaların tahkim edilmesinde ve mayın döşenmesinde (Nusret mayın gemisi) belirleyici bir rol oynadı. O da Atatürk gibi, Türk kamuoyunda büyük bir saygınlık kazandı.

Deniz yoluyla Boğazları geçemeyeceğini anlayan İngiltere ve Fransa, karaya çıkarma yaparak Gelibolu yarımadasını ele geçirme ve böylece İstanbul yolunu açmayı planladılar. Mesele karaya yapılan çıkarmanın nereye olacağı idi. Almanlar, Saroz körfezini bir çıkarma alanı olarak görürken Atatürk onlarla aynı fikirde değildi. Yarbay Mustafa Kemal Bey, 19. Fırka Komutanı olarak 25 Nisan 1915 sabahı düşmanın Arıburnu’na çıkacağını keskin zekası ve bölgede yaptığı incelemeler neticesinde önceden tahmin etmişti ve üstlerinden emir beklemeden birliğini harekete geçirerek işgalin genişlemesini durdurdu. Böylece Gelibolu yarımadasının İngiltere ve müttefiklerinin eline geçmesini engelledi. "Size taarruzu emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum" sözüyle Türk askerindeki fedakârlık ve direnme ruhunu çok iyi bildiğini göstermiştir. Aynı mücadeleci ruhu Atatürk’te, Sakarya Savaşı sırasında da görürüz. Orada da “Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır” demişti.

Atatürk, Anafartalar Grup Komutanlığı görevini yürütürken 9-10 Ağustos tarihlerinde kazandığı Anafartalar zaferiyle düşmanın Gelibolu yarımadasını ele geçirme umutlarını tamamen ortadan kaldırdı. 10 Ağustos’ta Conkbayırı’nda kalbinin üzerine isabet eden bir şarapnel parçası, cebindeki saatinin parçalanmasına yol açmış ama bu da canını kurtarmıştı. Atatürk’ün Çanakkale’deki başarıları onu Türk milleti nezdinde "Anafartalar Kahramanı" haline getirdi. Askeri dehası ve öngörüsü, ordu kadroları içerisinde onu bir efsane konumuna taşıdı ve bu da onu Türk Kurtuluş Savaşı’nın tartışmasız lideri haline getirdi. Aralarında fikir ayrılığı olsa da pek çok silah arkadaşı, onun liderliğini tartışmasız kabul etti.

BBC Türkçe Servisi’nin sitesinde “Atatürk: Türklerin Babası” belgeseli var. Aynı belgesel Youtube sitesinde de bulunmakta… BBC’nin 1970 yılında hazırladığı belgesel tipik bir İngiliz belgeseli olsa da Atatürk’ün Çanakkale’de İngilizleri uğrattığı yenilgiyi bir hayli işlemişler: Deniz savaşının başarısız olmasından sonra kara harekâtında savaşın kaderini Mustafa Kemal’in belirlediği, Conkbayırı’ndaki müdahalesinin kariyerinde dönüm noktası olduğu ve savaştan “bir milli kahraman” olarak çıktığı belirtilmekte. Belgesele göre Mustafa Kemal, sadece muharebenin değil savaşın ve hatta Türk milletinin kaderini değiştiren bir zafere imza attı. Tarihte benzer etkiyi yaratan zaferler ender görülmekteydi. Çöken bir imparatorluktan ve çoğunluğu köylü olan bir toplumdan yarattığı çağdaş Türkiye, birçok Batılı için “insanı hayrette bırakan bir başarı” idi.

Sonuç olarak Cevat Çobanlı Paşa 18 Mart Deniz Zaferi ile Çanakkale Boğazı’nın deniz yoluyla geçilmesinin imkansızlığını gösterdi ve İtilaf devletlerini kara savaşına mahkum etti. Atatürk ise kara savaşlarında gösterdiği askeri deha ve öngörüyle ve elbette bölgede yaptığı ciddi incelemeler neticesinde, İtilaf devletlerini deniz kıyısından içeriye sokmadı, İngiltere’nin yenilmezliğini tarihin çöp sepetine attı. Buradan elde edilen moral ve motivasyonla hem Türk Kurtuluş Savaşı’nı yürütecek ruhu diri tuttu ve böylece modern Türkiye’nin kuruluşuna giden yolu açtı.

Günümüz Türkiye’sinde en çok ihtiyaç duyduğumuz ruh, Çanakkale ve İstiklal Savaşı ruhudur. Genç nesillere ve topluma bu ruhu aktarmanın yolu, bölgeyi göstermek ve anlayarak gezmelerini sağlamaktır. Atatürk’ün sözleriyle “Türk çocuğu ecdadını tanıdıkça daha büyük işler yapmak için kendinde kuvvet bulacaktır”.

Çocukluğumun bayramları Anadolu’nun tozlu yollarında, Sivas’ın ayazında, Kayseri’nin bereketli sofralarında ve Adana’nın o içten sıcaklığında geçti. O zamanlar bayram demek, sadece bir takvim yaprağının değişmesi değil, kalplerin aynı ritimle atması demekti. Kapıyı çalanın kim olduğuna bakmadan açılan gönüller, içtenlikle sarılan eller vardı. Bugün ise bayramlar, akıllı telefonların ekranlarına sığdırılan soğuk mesajlara, kopyala-yapıştır kutlamalara mahkum edildi.

BU BAYRAM UYANSAK “ÖZÜMÜZE”!
Hani hep bir hayalimiz var ya; ekonomik sıkıntıların bittiği, trafiğin sustuğu, kadınların baş tacı edildiği o güzel Türkiye... İşte o ülkeye giden yolun anahtarı da yine samimiyette gizli. Trafikte birbirine yol veren sürücünün nezaketi samimi olsa, magandalık tarih olur. Komşusunun kapısını "gösteriş için değil, gerçekten merak ettiği için" çalan bir toplumda yalnızlık pandemisi sona erer.

Bayram, dinsel bir öğretinin ötesinde, bu toprakların en büyük kültürel çimentosudur. İnanan inanmayan herkesi aynı sofranın etrafında, aynı "barış" ikliminde buluşturan bir mucizedir. Ancak bu mucizeyi yaşatmak için, aile büyüklerinin günler öncesinden başladığı o hummalı hazırlıklara, torunların sevdiği yemekleri tek tek hatırlayan o derin hafızaya ve en önemlisi "bir" olmanın o katıksız tadına yeniden sarılmamız gerekiyor.

BU BAYRAMIN EN GÜZEL HEDİYESİ: “GÖNÜL ALMAK”!
Bu bayram size bir önerim var: Gelin, sadece kapıları değil, asıl kapalı kalan gönül pencerelerini açalım. Çevrenizde bir başına bayramı bekleyen, kimsesizliğin burukluğunu yaşayan o "yalnız" yüreklere bir dal çiçekle, en çok da samimi bir gülümsemeyle gidelim. Karın doyurmak kolaydır ama sevgisiz kalmış bir ruhun açlığını ancak sahici bir dokunuş dindirir.

Eskiden büyüklerimiz en güzel giysilerini bayramda giyerdi; biz ise bu bayram en güzel "niyetlerimizi" kuşanalım. Şeker Bayramı’nın o tatlı telaşına, Anadolu’nun o saf ve duru samimiyetini yeniden katalım.

Son cümle: “Hayatın gerçekten bayram olduğu, maskelerin düştüğü ve samimiyetin her kapıyı açtığı bir dünya özlemiyle; bayramınız kutlu olsun.”

İzmir’in işgalinin ardından sonra milleti ayağa kaldırmak için Anadolu’ya geçerek Balıkesir Zağanos Paşa Camii’nde verdiği vaazda (Ocak 1920), şiirlerinde olduğu üzere insan gibi yaşamak için ayağa kalkmak gerektiğini, bu yapılmadığı takdirde esir olunacağını ve bizi kimsenin insan yerine koymayacağını anlatır. Yine Akif bu konuşmasında –şiirlerinde olduğu gibi- kabahatı başkalarında değil bizde bulur:

“Acaba biz Müslümanlar niçin bu hale düştük? Bunun illetini ben şöyle görüyorum: Doğduğumuz günden itibaren babalarımız, analarımız, hocalarımız, siyasilerimiz, ediblerimiz, şairlerimiz, muharrirlerimiz bize istikbal için ümid verecek bir şey söylemediler. Ben çocukluğumdan beri:

- Biz yaşamayız. Avrupalılar terakki eylemiş. Siz çok fena günler göreceksiniz! …

Nakaratından başka bir şey işitmedim.

- Çocuklar, siz geceli gündüzlü çalışınız ki bu memleket kurtulsun…

Diye bizleri saye, mücahedeye sevk edecekleri yerde, rast gelen adam ruhlarımıza, kalplerimize yeis mayası aşıladı. Garbın terakkilerinden bahsederlerken diyeceklerdi ki:

-Evlâtlar, görüyorsunuz ya, Avrupalılarla bizim aramızda çok mesafe var. Bu mesafeyi telâfi edecek surette çalışınız. Yoksa daha geride kalır, mahvolursunuz. Sakın azminize fütur getirmeyiniz! …

Evet, böyle diyeceklerdi. Lâkin demediler. Bilâkis yüz binlerce halk bu devletin batacağına kail idi. Bir taraftan, Avrupalıların terakkileri gözlerimizi kamaştırdı. Diğer taraftan muhitimizin bu gibi makûs telkinleri sinirlerimizi uyuşturdu. Onun için ileri gidemedik. Hâlâ o yeis, ruhlarımızda hükümrandır. Hiç biz Kitabullah’ı düşünmedik. O Kitabullah ki, birçok âyat-i celilesiyle ümmet-i İslâmiyeyi yeisden, azimsizlikten sakınmağa davet ediyor”.

Akif’in benzeri bir konuşmayı, Akif’ten üç yıl sonra aynı yerde Atatürk yapar. O da İslam’ın akıl dini olduğu gerçeğine dikkat çeker.

Akif, İstanbul’un işgalinin ardından Ankara’ya gelir, yeni açılan Meclis’te Burdur milletvekili olarak yer alır. Genelkurmay Başkanı İnönü’nün Kasım 1920’de, ordunun maneviyatını artırmak için bir milli marş yazılması isteğinin takipçisi, dönemin Milli Eğitim Bakanı Hamdullah Suphi’dir. Para ödülü dolayısıyla yarışmaya katılmayan Akif, Hamdullah Suphi’nin ısrarıyla yarışmaya katılır ve şiiri birinci seçilir, defalarca okunarak ayakta alkışlanarak gözyaşları içerisinde kabul edilir.

12 Mart 1921 tarihinde İnönü Zaferi’nin ardından milli marş olarak kabul edilen İstiklal Marşı, Fransız milli marşı gibi orduya ithaf edilmiştir. Korkma, ayağa kalk ve mücadele et, kazanacaksın diye motivasyon dolu bir marş olan İstiklal Marşı, istiklalin sembolüdür. İstiklal Savaşı’na Milli Mücadele denmesini isteyenler olsa da bu savaş her şeyden önce İstiklal Savaşı’dır. Milli marşının adı İstiklal marşıdır. En büyük madalyasının adı İstiklal madalyasıdır. Vatana ihanet edenleri ve asker kaçaklarını yargıladığı mahkemenin adı İstiklal mahkemesidir. Ebediyen bağımsızlığımızın simgesi olarak kalacak bu marş, milli birliğimizin de simgesidir. Kabulünün 105. Yılı kutlu olsun. Akif’in deyimi ile “Allah bu millete bir daha İstiklal Marşı yazdırmasın”.

Peki, sabah içtiğimiz soğuk kahveden akşamki trafiğe, ülkenin gidişatından bitmek bilmeyen iş yüküne kadar neden sürekli bir "memnuniyetsizlik" halindeyiz?

MAĞDURİYETİN GİZLİ KONFORU
Şikayet etmek, aslında bir sorumluluk devridir. "İşler kötü gidiyor çünkü patronum anlayışsız," dediğimizde, başarısızlığın faturasını kendimizden kesip başkasına postalamış oluruz. Bu, egomuz için geçici ama oldukça tatlı bir koruma kalkanıdır. Tıpkı dedikoduda olduğu gibi, şikayet ederken de kendimizi "doğru tarafta", karşımızdakini veya sistemi ise "yanlış tarafta" konumlandırarak sahte bir haklılık gururu yaşarız.

ŞİKAYET ETMENİN İKİ YÜZÜ
Şikayet etmek sadece bir alışkanlık değil, aynı zamanda iki ucu keskin bir bıçaktır.

Şikayet etmek "Yalnız değilim" hissi, stres seviyesini düşürebilir. Ayrıca, yapıcı şikayet, bozuk bir sistemin düzelmesi için gerekli olan ilk kıvılcımdır.

Sürekli şikayet etmek, beyni "olumsuzluk avcısı" haline getirir. Bir süre sonra kişi, güneşli bir günde bile sadece terlediğinden yakınmaya başlar. Bu durum, sadece bizi değil, çevremizdekileri de "duygusal vampir" gibi sömürmemize neden olur.

ÖRNEKLERLE ŞİKAYET KÜLTÜRÜ
Bir restoranda yemeğin soğuk gelmesinden şikayet etmek, bir haktır ve çözüm odaklıdır. Ancak her akşam eve gelip "Hava çok sıcak, faturalar çok yüksek, kimse beni anlamıyor" diye başlayan ve hiçbir aksiyon içermeyen cümleler kurmak, bir yaşam biçimidir. İlkinde değişim istenir; ikincisinde ise sadece "onaylanmak" ve "acınmak" arzulanır. Küfürde olduğu gibi anlık bir patlama yaşarız ama sorun yerli yerinde durmaya devam eder.

Yalan söylerken saklanıyor, küfür ederken saldırıyor, dedikodu yaparken dışlıyorduk. Şikayet ederken ise aslında şunu fısıldıyoruz: "Benim dışımda bir şeyler yanlış gidiyor ve ben bundan dolayı mutsuzum." Belki de çözüm, ağzımızdan çıkan o "şikayet" cümlesini bir soruya dönüştürmektir: "Bunu değiştirmek için ne yapabilirim?"

Son cümle: “Eğer yapacak bir şey yoksa, şikayet etmek sadece ruhun gürültüsüdür. Ve bazen en büyük erdem, o gürültüyü dindirecek sükuneti bulabilmektir.”

Sözünü ettiğim iddianın dayanak noktası Kemal Ohri adında birinin 1946-1947 yıllarında Cumhurbaşkanı İnönü’yü gönderdiği mektup. Mektubu tahrif ederek ya da yanlış yorumlayanlar da belli çevreler: Derin Tarih dergisi ve Mustafa Armağan, Metin Hülagü gibi isimler.

Hülagü şöyle diyor:

“Kemal Ohri ile ilgili üzerinde durmak istediğimiz husus onun 1924’te Hilâfet’in ilgası ve dinî eğitimin Türkiye’de yasaklanması konuları ile alakalı olup İngiltere ile Türkiye arasında imzalanmış olduğunu belirttiği gizli antlaşma ve kaleme aldığı mektubudur.

Onun 28 Şubat 1947’de İsviçre’nin Cenevre kentinden Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’ye göndermiş olduğu mektubu yakın dönem siyasî tarihimize ışık tutması ve Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki uygulamaların ne kadar millî yahut yerli olduğunu, ne kadarının öz irademizle alındığını ve ne kadarının zorlamalar, mecburiyetler ve kamuflelerle tatbik alanına konulduğunu göstermesi bakımlarından hakikaten ibretliktir.

Her nasılsa ‘Sakıt Hanedan Azasından Kemal Ohri’nin İsmet İnönü’ye Mektubu’ ana başlığı ile Cumhuriyet Arşivi kayıtlarına geçmiş olup araştırmacılara açık halde bulunan söz konusu mektup Ohrili Kemal’in Cenevre’de Segy pansiyonunda kaldığı sıralarda daktilo edildikten sonra postaya verilmiştir.

Aslında bir tür analiz-rapor denilebilecek olan mektup toplamda 11 sayfadan meydana gelmekte olup Ohrili Kemal’in kendi şahsî meselelerini de içermektedir. Ancak mektubun esas yazılış amacı Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’ye istihbarî bilgiler vermek ve siyasî tekliflerde bulunmak olmuştur. Mektubun doğrudan doğruya dönemin Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’ye hitap ediyor olması Ohri ile İnönü arasındaki ilişki ve yakınlığı göstermesi bakımından da dikkat çekicidir.

Mektup muhtevası itibariyle ve kısa bir ifadelerle, Osmanlı Devleti’nin savaşa girme şekli; İttihat ve Terakki liderlerinin yanlış politikası; İngiltere’nin hilâfet siyaseti; hilâfetin kaldırılmasını öngören İngiltere ile imzalanan gizli antlaşma; o günkü genel siyasî şartlar; Hilâfet’in kaldırılması sonrası İslam dünyasının Türkiye ve İngiltere’ye bakışı; İngiltere’nin Hilâfet’i yeniden getirme arayışları ve sair konulardan oluşmakta ve ayrıca kişisel bilgi ve birikimler ışığında genel bir değerlendirme ile birlikte İsmet İnönü’ye yapılan bir kısım önerileri kapsamaktadır.

Yukarıda kısaca muhtevasından bahsettiğimiz Kemal Ohri’nin Cumhurbaşkanı İsmet Paşa’ya 1947 yılında göndermiş olduğu rapor-mektup Türkiye ile İngiltere arasındaki daha Lozan Antlaşması öncesinde imzalanmış olduğu belirtilen gizli bir antlaşmanın varlığından söz etmesi bakımından son derece önemlidir. Fakat bu gizli antlaşmanın tam olarak hangi konuları kapsadığından bütünüyle söz edilmemiş olması ise bir eksikliktir. Ancak antlaşmanın Hilâfet ve Saltanat’ın ilgası ile Türkiye’de dinî eğitimin yasaklanması konularını içermekte olduğu ve Lozan Antlaşması öncesi imzalanmış bulunduğu mektupta açıkça ifade edilmiştir” (Derin Tarih, Temmuz 2020).

Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi’nde Kemal Ohri’ye ait ilk mektup 10 Kasım 1946 tarihlidir. Bu mektup, arşivde 28 Şubat 1947 tarihli mektubun içerisinde birlikte yer almaktadır. Hülagü, Ohri’ye derin bir anlam yüklemektedir. Sanki İnönü ile bir yakınlıkları varmış gibi algı yaratmaktadır. Oysa Ohri’nin pozisyonu son derece açıktır. Dönemin Cumhurbaşkanı olan İnönü’ye bir mektup yazmıştır. Kendisi de Hilafetin kaldırılmasıyla hanedan mensubu olması nedeniyle yurt dışına çıkarılan isimlerden biridir. Çanakkale Savaşı sırasında Binbaşı rütbesiyle görev aldığı anlaşılmaktadır. İngilizlerle Çanakkale Savaşı devam ederken yapılan görüşmelerde de yer almıştır.

İnönü’ye yazdığı mektupta İngilizlerle Lozan’dan önce gizli bir antlaşma yapıldığını anlatmakta ve bunun hükmünün artık kalmadığını, İkinci Dünya Savaşı sonrasında yeni koşullarda Halifeliğin yeniden kurulmasını istemektedir. Üstelik önerisinde dikkat çekici olan iki şey daha vardır. Birincisi Halifeliği İnönü’nün üzerine alması (TBMM’nin İnönü’yü Halife seçmesi), ikincisi ise kurulacak halifeliğin İngilizlerin hizmetine verilmesidir. Hanedan mensubu olarak Ohri’nin İngilizci bir kimliğe sahip olduğu, İngilizlerin emrinde bir Halifelik hayal ettiği açıktır. Bu noktada Ohri’nin Hürriyet ve İtilaf Fırkası ya da İngiliz Muhipleri Cemiyeti diliyle konuştuğunu söylemek de mümkündür.

Diğer taraftan Lozan’dan önce İngilizlerle yapıldığı iddia edilen antlaşmayı kim imzalamıştır? Nerede imzalamıştır? Kimlerle imzalamıştır? Bu antlaşmanın maddeleri nelerdir? Tamamen hayal ürünü olan bu antlaşma iddiasını dile getirilen antlaşmayı ortaya koymak zorundadır. Lozan’ın gizli maddelerini ortaya koyamadıkları gibi bunu da ortaya koyamayacaklardır. Ohri’nin yazdıkları deli saçmasıdır. Bununla birlikte Cumhurbaşkanına yazılan bir mektup vardır. Bu mektup muhtemelen devlet adamı ciddiyeti dolayısıyla İnönü tarafından arşive konulmak üzere verilmiş olmalıdır. Üstelik bu mektuba İnönü bir cevap da vermemiştir.

Üzerinde durulması gereken bir başka konu da Ohri’nin Bayar cumhurbaşkanı olduktan sonra ona da mektup göndermiştir. Ohri’nin karakter olarak maceracı ve güvenilir olmayan bir karaktere sahip olduğu yargısına da varmak mümkündür. Kendisinin Alman silah şirketi Junkers ile bir alacak meselesi vardır. DP döneminde Dışişleri Bakanlığından bu alacağının tahsil edilmesinde yardımcı olmasını istemektedir. Ohri ile İnönü yazışmamış ama DP döneminde Dışişleri Bakanlığı Ohri ile yazışmıştır. Bu yazışmalar 1950 sonrasındadır. Ohri’nin dönüşüne muhtemelen DP iktidarı döneminde izin verilmiştir. Yine muhtemelen Ohri, Hanım Sultan soyundan bir hanedan mensubu olmalıdır. Ohri’nin yazışmalarından İsviçre’deki büyükelçiliğin dönüşü için kendisine izin vermediğinden de şikayet etmekteydi.

Sonuç olarak başta Atatürk olmak üzere Cumhuriyeti kuran kadro Türk Kurtuluş Savaşı sonrasında çağdaş bir devlet kurmak istediler. Bu süreçte ümmetten millete, kuldan bireye, tebaadan yurttaşa geçiş söz konusuydu. Çünkü Atatürk Türk milliyetçisiydi. Bu milletinin kadim Türk tarihinden güç olarak yeniden tarih sahnesinde yer almasını, insanlık ailesinin saygın bir üyesi olmasını istiyordu. Dolayısıyla konunun İngilizlerle bir ilgisi yoktu. Ancak uydur söyle tarihçilerinin Cumhuriyetin ikinci yüzyılında Türk milletini zehirlemesine izin vermemek Atatürk’e, Cumhuriyet’e ve Türk milletine karşı görevimizdir.

Dedikodu; kimileri için bir günah çıkarma, kimileri için bir eğlence, kimileri içinse hayatın monotonluğunu giderme aracı olarak görülür.

SOSYAL BİR İHTİYAÇ MI, GİZLİ BİR HAZ MI?
Bizim kültürümüzde dedikodu, sadece bir yergi aracı değildir; aynı zamanda bir "sosyal radar" görevi görür. Toplumda bazı kişiler adeta birer “haber ajansı” gibi çalışır; bir bilgiyi bir yerden alıp başka yerlere bıkmadan usanmadan ulaştırır. Akraba meclislerinden ofis molalarına, altın günlerinden WhatsApp gruplarına kadar her yerde karşımıza çıkar. Ancak bizdeki dedikodu, Batı’daki gibi mesafeli bir gözlemden ziyade; üzerine yorum eklenmiş, duygusal sosu bol bir hikaye anlatıcılığıdır.

"Bizimki de laf işte..." diyerek vicdanımızı rahatlatırız. "Kulağıma çalındı," diyerek kaynağı belirsizleştirir, habere gizem katarız. "Aman duymasın, üzülür," diyerek aslında o haberi yaymanın verdiği hazzı maskeleriz.

NEDEN VAZGEÇEMİYORUZ?
Aslında dedikodu yapmak bizler için bir nevi "dertleşme" ve "bağ kurma" yöntemidir. Birinin başına gelen olumsuz bir durumu paylaşırken aslında örtülü bir şekilde kendi hayatımızın yolunda olduğunu teyit ederiz. Başkasının hatası, bizim "doğru" yolda olduğumuzun onayı gibidir. Üstelik toplumsal baskının yoğun olduğu bir yapıda, başkalarının hayatlarındaki çatlakları konuşmak kendi hayatımızdaki baskıyı bir anlığına da olsa hafifletir.

Dedikodu, belki de toplumun dikişlerini tutan görünmez bir ipliktir. Ancak bu ipin boğazımızı sıkmaması için dikkatli olmak gerekir. Başkasının hayatını "meze" yaparken kendi tabağımızdaki lezzeti unutuyor olabiliriz.

Son cümle: “Belki de en büyük dedikoduyu, kendimize dürüst olamadığımız anlarda yapıyoruzdur.”