Başkan Cemil Tugay ve İzmirlilerin başlattığı "Ata Mirası Nöbeti" devam ederken, hafızalara kazınan o fotoğraf karesi aslında her şeyi özetliyor: Atölyelerden çıkarılan dikiş makineleri, teknik ekipmanlar ve tezgahlar bahçede, ağaçların altında...

Bu görüntü, bizi ister istemez siyah-beyaz bir Türkiye klasiğine, Münir Özkul’un o devleşen Mahmut Hoca karakterine götürüyor.

“OKUL SADECE DÖRT DUVAR DEĞİLDİR!”
Hababam Sınıfı Tatilde filminde okuldan tahliye edildiklerinde, ormanda ders işlerken şöyle der Mahmut Hoca:
"Okul sadece dört yanı duvarla çevrili, tepesinde damı olan yer değildir. Okul her yerdir. Sırasında bir orman, sırasında bir dağ başı. Öğrenmenin, bilginin var olduğu her yer okuldur."

Bugün İzmir Meslek Fabrikası’nın makineleri gökyüzünün altına çıkarıldığında, aslında bu felsefe yeniden canlanıyor. Bir binanın tapusu değişebilir, kapısına kilit vurulabilir, anahtarlar el değiştirebilir. Ancak bir kentin öğrenme azmi ve meslek edinme iradesi o dört duvarın arasına hapsedilemez.

MESELE MESLEK DEĞİL, HAFIZADIR!
İzmir Meslek Fabrikası, sadece bir taş yığını değil; binlerce gencin koluna altın bilezik takan, kadınları üretimle buluşturan bir "yaşam alanı"ydı. Binaların DGM geçmişinden sıyrılıp birer eğitim yuvasına dönüşmesi, toplumsal hafızada barışçıl ve üretken bir devrimdi.
Eğer bir yerde öğretici ve öğrenci varsa, orada eğitim devam eder. Mahmut Hoca’nın orman kampında dediği gibi; doğruyu, güzeli ve zanaatı her yerde anlatabilirsiniz.

Siyasetin ve hukukun labirentlerinde binalar gidip gelebilir. Ancak İzmir’in bu binalara "Ata Mirası" olarak sahip çıkması, sadece mülkiyet kavgası değildir. Bu, Mahmut Hoca’nın temsil ettiği o sarsılmaz eğitim aşkının, "Okul her yerdir!" haykırışının 2026 yılındaki İzmir yankısıdır.

Son cümle: "Unutulmasın ki; çatısı gökyüzü olan bir okulun anahtarını hiçbir kilit tutamaz."

BEREKETİN SIRRI: BÜYÜK GELMEDEN KAŞIK OYNAMAZDI!
Sofra kültürümüzün temelinde derin bir hiyerarşi ve saygı yatardı. Evin büyüğü sofraya oturmadan kimse yerini almaz, o ilk kaşığı daldırmadan kimse yemeğe başlamazdı. Bu, sadece bir görgü kuralı değil; sabrın ve büyüklere duyulan vefanın ilk dersiydi. Çocuklar; sırasını beklemeyi, elindekiyle yetinmeyi ve payına düşene razı olmayı o sofralarda öğrenirdi.

Şimdi ise evlerimizde "herkesin saati kendine" dönemi başladı. Biri mutfak tezgahında ayakta atıştırıyor, diğeri odasında bilgisayar başında "siparişini" tüketiyor. Yemek masasında toplu yapılan sohbetler artık lüks haline geldi.

KAYBOLAN KELİMELER: NASİP VE BEREKET!
Bugün kalorileri hesaplıyoruz ama yemeğin "bereketini" unuttuk. Eskiden sofraya habersiz gelen misafir, "yük" değil "nasip" olarak görülürdü. "Tuz ekmek hakkı" diye bir kavram vardı; aynı sofrada ekmek bölüşenler arasında sarsılmaz bir sadakat köprüsü kurulurdu. Şimdilerde ise misafir ağırlamak bir "organizasyon" meselesine dönüştü. Samimi yer sofralarının yerini alan o ihtişamlı, soğuk yemek masaları; üzerindeki porselenler kadar kırılgan ilişkileri temsil ediyor. Birbirimizin gözüne bakmak yerine, önümüzdeki tabağın fotoğrafını çekip "beğeni" toplamanın derdine düştük. Karınlar doyuyor ama ruhlar aç kalıyor.

DİZ DİZE OTURMAKTAN EKRAN BAŞINA!
Sokağın başındaki evden sonundaki eve kadar herkesin birbirini tanıdığı o dönemde, sofra sokağa taşardı. Bir koku yayıldığında komşuya pay ayrılması bir mecburiyetti. Şimdi yüksek güvenlikli sitelerimizde; kuryelerin getirdiği plastik kaplardaki yemekleri, televizyonun veya telefonun mavi ışığı altında, kimseyle konuşmadan tüketiyoruz.

Diz dize, omuz omuza oturulan o geniş sofralardan, herkesin kendi ekranına hapsolduğu "tek kişilik paket" dünyasına geçişin maliyeti, toplumsal yalnızlaşmadır.

EKMEK BÖLÜŞMEKTEN YALNIZLIK BİRİKTİRMEYE!
Biz ekmeği bölüşmeyi unuttuğumuz gün, aslında kader birliği yapmayı da unuttuk. Oysa ihtiyacımız olan şey daha lüks mutfaklar veya daha zengin menüler değil; o eski sofraların samimiyeti, "tuz ekmek hakkı"na olan inancımız ve bir büyüğün sofraya gelmesini bekleyen zarif sabrımızdır.

Belki de iyileşmeye; bu akşam televizyonu kapatıp tüm aileyi aynı sofrada, sadece ekmeği değil günü de bölüşmeye davet ederek başlamalıyız. Çünkü bereket, tabaktaki yemekte değil, o tabağın etrafındaki "biz"dedir.

Son cümle: "Bir toplumun çözülüp kötüye gitmesi, mutfak masasındaki sandalyelerin birbirinden uzaklaşmasıyla başlar."

1979 yılında İran’da gerçekleşen devrim yalnızca bir rejim değişikliği değildi. Modern Ortadoğu tarihinin en sarsıcı siyasal dönüşümlerinden biri olarak görülen İran İslam Devrimi, aynı zamanda Soğuk Savaş döneminin iki kutuplu dünya düzenini de şaşırtan bir gelişmeydi. O güne kadar İran, Batı bloğunun en önemli bölgesel müttefiklerinden biri olarak görülüyordu. Ancak birkaç yıl içinde gelişen toplumsal hareketler ve siyasal krizler monarşik düzeni sona erdirerek ülkeyi bambaşka bir siyasal sisteme taşıdı.

1953 Darbesi ve Şah Rejiminin Güçlenmesi

Kaynak: Vikipedia

İran’ın yakın tarihindeki önemli dönüm noktalarından biri 1953 yılında gerçekleşen darbedir. Başbakan Muhammed Musaddık’ın petrolü millileştirme kararı Batılı petrol şirketlerinin çıkarlarını doğrudan etkiledi. Bu süreçte Musaddık yönetimi devrildi ve Şah Muhammed Rıza Pehlevi’nin siyasi otoritesi yeniden güç kazandı. Uluslararası literatürde bu darbenin ABD ve İngiltere tarafından desteklendiği yönünde yaygın bir görüş bulunmaktadır.

1953 sonrasında İran’da monarşik yönetim giderek daha merkezi bir karakter kazandı. Şah yönetimi Batı ile yakın ilişkiler kuran ve hızlı modernleşmeyi hedefleyen bir politika izledi. Özellikle 1960’lı yıllarda başlatılan “Beyaz Devrim” reformlarıyla toprak reformu yapılmış, kadınlara seçme ve seçilme hakkı verilmiş ve eğitim alanında önemli yatırımlar gerçekleştirilmiştir.

Ancak bu reformlar İran toplumunda beklenen uzlaşmayı yaratmadı. Modernleşme programları büyük ölçüde yukarıdan aşağıya uygulanmış ve toplumun farklı kesimleri bu dönüşümün dışında kalmıştır. Aynı dönemde siyasi muhalefet üzerinde ciddi baskılar kurulmuştur. SAVAK adlı istihbarat teşkilatı muhalif hareketleri sert yöntemlerle bastırmıştır. Bu ortamda İran’da üç farklı muhalif eğilim belirginleşmeye başlamıştır: sol ve Marksist örgütler, milliyetçi-liberal muhalefet ve dini hareketler. Bu grupların ideolojik hedefleri farklıydı; ancak hepsinin ortak noktası Şah yönetimine karşı olmalarıydı.

Humeyni’nin Yükselişi ve Devrime Giden Süreç

Kaynak: BBC

İslamcı muhalefetin en dikkat çekici figürü Ayetullah Ruhullah Humeyni idi. Humeyni 1963 yılında Şah yönetimini eleştirdiği için sürgüne gönderildi. Uzun yıllar Irak’ın Necef kentinde yaşadı ve daha sonra Fransa’ya geçti. Sürgünde bulunduğu yıllarda yalnızca dini bir lider değil, aynı zamanda güçlü bir siyasi figür haline geldi.

Humeyni’nin konuşmaları kasetler ve bildiriler aracılığıyla İran’a ulaşıyor, özellikle dini çevreler ve üniversite gençliği arasında geniş bir etki yaratıyordu. Bu dönemde Humeyni’nin geliştirdiği “Velayet-i Fakih” anlayışı, din âlimlerinin siyasal otoriteyi üstlenebileceği fikrine dayanıyordu. Bu düşünce daha sonra İran İslam Cumhuriyeti’nin anayasal temelini oluşturacaktı.

1970’li yıllara gelindiğinde İran’da toplumsal huzursuzluk hızla artmaya başladı. Petrol gelirleri ülkeye büyük ekonomik kaynak sağlamış olsa da bu zenginlik toplumun tüm kesimlerine eşit şekilde yansımıyordu. Hızlı kentleşme, gelir dağılımındaki eşitsizlikler ve siyasi baskı ortamı toplumsal muhalefeti büyüttü. Bu süreçte ideolojik olarak birbirinden oldukça farklı olan gruplar aynı hedef etrafında birleşmeye başladı. Sol hareketler, İslamcılar ve liberal muhalifler farklı nedenlerle de olsa Şah rejiminin sona ermesini istiyordu. Devrimin ilk günlerinde Şah rejimine karşı mücadele eden farklı muhalif gruplar arasında kısa süreli bir ittifak oluşmuştu. Sol örgütler, öğrenci hareketleri ve İslamcı gruplar aynı siyasal hedef etrafında buluşmuşlardı.

1978 yılında İran genelinde protestolar kitlesel bir harekete dönüştü. Grevler, gösteriler ve sokak çatışmaları ülkenin birçok şehrine yayıldı. Rejim giderek kontrolünü kaybetti ve 1979 başında Şah ülkeyi terk etti. Humeyni Şubat 1979’da İran’a döndü ve kısa süre içinde monarşi sona erdi. İran yeni bir siyasal sisteme geçerek İslam Cumhuriyeti ilan edildi. Başlangıçta ortaya çıkan ittifaka dayalı yeni güç dengesinin kısa sürede kalıcı olmadığı anlaşıldı. İslamcı hareket kısa sürede devlet kurumları üzerinde hakimiyet kurarken sol ve seküler muhalefetin sistemin dışına çıkarıldığı görüldü. Bu süreçte bir çok sol örgüt kapatıldı ve liderleri cezalandırıldı. Devrim tarihine ilişkin araştırmalarda sıkça vurgulanan “devrimlerin kendi evlatlarını yemesi” ifadesi, İran İslam Devrimi sonrasında yaşanan tasfiye sürecini açıklamak için de kullanılmaktadır.

Bugün İran üzerine yapılan tartışmalar çoğu zaman yalnızca güncel siyasal gelişmelere odaklanmaktadır. Oysa İran’ın bugünkü siyasal yapısını ve ekonomik sorunlarını anlamak için bu ülkenin yakın tarihine bakmak gerekir. 1953 darbesinden 1979 devrimine uzanan süreç, İran toplumunda biriken siyasal gerilimlerin, toplumsal eşitsizliklerin ve ideolojik çatışmaların nasıl büyük bir dönüşüme yol açtığını göstermektedir. Özellikle Soğuk Savaş döneminin iki kutuplu dünya düzeni çerçevesinde uluslararası siyaset çoğunlukla ABD liderliğindeki Batı bloğu ve Sovyetler Birliği’nin temsil ettiği Doğu bloğu arasındaki rekabet üzerinden okunuyordu. İran’daki devrim bu iki güç merkezinin doğrudan kontrolü dışında gelişen toplumsal bir hareket olarak ortaya çıktı. Devrim sonrası Humeyni’nin dile getirdiği “Ne Doğu ne Batı” söylemi İran’ın hem Amerikan hem de Sovyet etkisine mesafeli bir siyasal yönelim benimsediğini gösteriyordu. Bu yönüyle İran İslam Devrimi büyük güçlerin her zaman bölgesel siyaseti belirleyemeyeceğini ve yerel toplumsal dinamiklerin zaman zaman uluslararası dengeleri beklenmedik bir biçimde değiştirebileceğini gösteren önemli ve nadir tarihsel bir örnek olarak değerlendirilmektedir.

Bugün İran üzerinde yürütülen “rejim değişikliği ihtimaline” yönelik yürütülen tartışmaları yalnızca bugünün koşullarına değil ülkenin yakın tarihinde biriken siyasal deneyimlere ve toplumsal dinamiklerine bakmak gerekmektedir. Nitekim İran’ın modern tarihi, büyük güçlerin bölgeye ilişkin hesaplarını zaman zaman boşa çıkaran siyasal dönüşümlerle sahne olmuştur.

**Doç. Dr. Işıl Tuna Pınar, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, isil.tuna@msgsu.edu.tr Cumhuriyet Tarihi ve siyasi tarih alanında çalışmalar yürütmektedir.

ABD’nin Irak operasyonunun ardından 2006 yılında İran’ın ABD’nin hedefinde olduğunu ama İran’ın Irak gibi olmadığını, kadim tarihiyle birlikte Irak’tan farklı olarak kolay lokma olmayacağını belirtmiştim (Hakkı Uyar, “Irak örneği doğrultusunda, etnik ve dinsel yapısıyla ABD'nin hedefindeki İran”, Cumhuriyet Strateji, 8 Mayıs 2006).

İran, geçmişte Büyük Selçuklu Devletine ev sahipliği yaptığı gibi son 500 yılda Safevi, Kaçar gibi Türk hanedanları tarafından da yönetildi. Bu bağlamda İran’ın tarihi Fars tarihi olduğu kadar Türk tarihidir de. 1953 yılında petrolü millileştiren Musaddık, ABD ve İngiltere destekli darbeyle devrildi. Bu tarihten yaklaşık 26 yıl sonra Musaddık’ı devirerek ABD destekli mutlak monarşi kuran Şah, 1979 ‘da İran İslam Devrimi ile devrildi. O tarihten günümüze neredeyse 47 yıldır İran, Amerikan ambargosuna maruzdur. Bu rejim şüphesiz otoriter bir rejimdir. Ancak ABD’nin İngiltere ile birlikte devirdiği Musaddık, demokratik bir yönetimdi. Elbette aynı zamanda da antiemperyalistti.

Bu girişin ardından İran‘ın ABD ve İsrail karşısında direniş göstermesini ve hatta başarılı olmasının nedenlerini biraz daha ayrıntılı olarak açıklayalım. Yukarıda değindiğim gibi bunun temel nedenlerinden birisi İran’ın Ahameniş, Sasani, Safevi gibi devasa imparatorlukların mirasçısı olması, köklü bir devlet kültürüne, bunun süreklilik göstermesine, devlet kültürü ve bilincine sahip olmasıdır. Her ne kadar mevcut rejim bu tarihsel mirasta bir miktar tahribat yaratmış olsa da, köklü tarih ve bilinç çok nettir. Dolayısıyla böyle bir kadim tarihe sahip olan bir toplumdan dış güçlere boyun eğmesini beklemek gerçekçi olmayacaktır. Diğer taraftan geçmişte Rus ve İngiliz işgallerine uğramış, 1953’te CIA destekli askeri darbeye maruz kalmış olmak İran’da geçmişin travmasını canlı tutmaktadır.

İran’daki direniş kültürünü canlı tutan bir başka unsur da Şiiliktir. Bunu Kerbela Kültürü olarak tanımlayabiliriz. Az sayıda mazlumun güçlü karşısında direnişidir Kerbela. Teslimiyeti değil direnişi tercihtir. Dolayısıyla İran’ın teslim olmayıp direnişinde Kerbela ruhunu da bulmak mümkündür. Dün Yezit neyse bugün ABD/İsrail odur. İran toplumunda mollaların etkisi hep güçlü oldu. Hatta bu noktada İran’daki siyasal sistemi mollarşi olarak tanımlayabiliriz. Kurumsal yapıda dini liderin yanı sıra din adamlarının inanılmaz bir etkisi bulunmaktadır.

İran’ın 1,6 milyon km2 ile neredeyse Türkiye’nin iki katı bir genişliğe ve yaklaşık 90 milyon bir nüfusa sahip olması, dağlık arazi yapısı onu işgal edilmesi zor bir konuma taşımaktadır. Elbruz ve Zagros sıradağları İran’ı kuşatmakta, askeri harekatı zorlaştırmaktadır.

Dünyada stratejik öneme haiz Çanakkale Boğazı, Hürmüz Boğazı, Süveyş Kanalı, Panama Kanalı gibi yerlerin sayısı son derece azdır. Hürmüz’ü önemli kılan bir başka faktör de dünya petrol ve doğalgazının yaklaşık % 20-25’in buradan geçiyor olmasıdır. Dolayısıyla burası dünya ekonomisinin (özellikle de Uzakdoğu ülkelerinin) can damarıdır. İran’ın burayı kapatması ya da kontrollü geçişe izin vermesi, ona büyük güç sağlamaktadır. ABD büyük askeri gücü ile burada kısmi bir harekata girişse bile 1915’te Çanakkale’deki durumun bir benzeri oluşabilir.

İran etnik açıdan çeşitli bir bir yapıya, bir mozaiğe sahip. Bu unsurlar içerisinde Türkler ve Farslar büyük bir çoğunluk oluşturuyor. Bu nüfusta gençler önemli bir ağırlık oluşturmaktadır ve tüm ambargolara rağmen iyi derece eğitim alabilen, milliyetçi bir damara sahiptir. Hem rejimi koruma hem de dış tehdit dolayısıyla milli bir silah sanayisine (füze, drone…) sahiptir. Geçtiğimiz yıllarda artan ABD ve İsrail baskısı nedeniyle Rusya, Çin ve Kuzey Kore’den teknolojik yardım aldığı varsayılabilir. Bu da kendi mantığı içerisinde tutarlı bir durumdur. Çünkü söz konusu ülkeler açısından İran, “sarı öküz”dür, verilmemesi gerekir. Sıranın onlara geleceği açıktır. Türkiye bu noktada onlardan farklı bir yerde değildir. Herhalde Türkiye için “sarı öküz” Irak’tı. Yine aynı durum Suriye için de geçerlidir. İran, bence Türkiye için sarı değil ama “son öküz”dür. Ortadoğu’da oynanan oyun, devletsizleştirmedir. İran’ın zayıflaması ya da ortadan kalkması, Türkiye’ye yaramayacaktır, Türkiye’nin aleyhine olacaktır. Unutulmamalıdır ki İran’la rekabet ile İsrail ile rekabet aynı değildir. Dileyen olayın dinsel boyutunu dileyen emperyalizm boyutunu da eklesin.

İran, direnişçi bir kültüre, şehadet inancına da sahip bir dinsel referansa sahiptir. Diğer taraftan Lübnan (Hizbullah), Irak (Şii milisler) ve Yemen (Husiler) gibi yerlerde yerel unsurlarla asimetrik mücadele yürütebilme imkanına sahiptir. Gerçi son yıllarda bu noktada İran önemli kayıplara uğrasa da bölgenin ABD ve İsrail açısından güvenli olduğunu söylemek mümkün değildir.

Bölgede savaşın kolay biteceğini söylemek mümkün değil. Yükselen petrol ve doğalgaz fiyatları şüphesiz Türk ekonomisini olumsuz yönde etkileyecektir. Ancak Türkiye savaşın dışında kaldığı sürece kendini daha yıkıcı zararlardan koruyabilecektir. Türkiye’yi çatışmaların içine çekecek entrikalardan, tezgahlardan uzak durmak, soğukkanlılığı korumak gerekir. Nitekim şimdilik buna özen gösterilmektedir. Ancak süre uzadıkça Türkiye’nin üzerindeki baskı da artacaktır. Bu noktada Türkiye, İkinci Dünya Savaşı’ndan uzak durma deneyimine ve İnönü’nün ferasetine dönüp bakmak zorundadır.

Unutmamak gerekir ki satranç İran coğrafyasından dünyaya yayılmıştır. Poker de modern halini ABD’de almıştır. İran, satranç oynamaktadır. ABD ise pokerci edasıyla aceleyle oyunu sonlandırmaya çalışmakta, İran’a ve dünyaya rest çekmektedir. Tarafların uzlaşması kolay değildir. Trump’ın güvenilmezliği ve İsrail’in baskısı, uzlaşmaya izin vermeyecektir. Bu da küresel etkilerin artarak devam etmesini beraberinde getirmektedir. Diğer taraftan uzlaşma zemininin ne olacağı da belli değildir. İran’ın zenginleştirilmiş uranyumunu Çin ya da Rusya’ya vermesi bir normalleşme zemininin başlangıcı olabilir.

Son ölümlerle kapısına kilit vurulan evler, yaşanmışlıkları da içine alarak sessizce yıkılmaya yüz tutar. Bir bayram vesilesiyle köye gidildiğinde, doğulan evin o mağrur duruşunu kaybedip yıkıldığını görmek insanı derinden sarsar. O taşların altında sadece kerpiç ve tahta değil, sanki koca bir çocukluk kalmıştır. Anlaşılır ki; hayatları ve yapıları bazen sadece depremler yıkmaz; vefasızlık, terk edilmişlik ve ilgisizlik de en az sarsıntılar kadar yok edicidir.

Anadolu’yu karış karış gezdiğinizde yol kenarlarında boynu bükük, pencereleri ferini yitirmiş heybetli evler karşılar sizi. O taş duvarların heybeti aslında içindeki yaşamın görkeminden geliyordu. Şimdilerde ise son misafirini uğurlamış, kapısına kilit vurulmuş her ev, sessiz bir yasın içinde yok olup gidiyor. Çünkü bir ev sadece dört duvar ve bir çatı değildir; ev, içinde insan nefes aldığı sürece canlı kalan bir varlıktır.

OCAKLARI SÖNDÜREN GERÇEK: GÖÇ VE KOPUŞ!
Eskiden "ocak" kavramı sadece yemek pişirilen yer değil, nesillerin birbirine bağlandığı kutsal bir merkezdi. Bugün köylerde yaşayan son kuşağın da aramızdan ayrılmasıyla bu ocaklar birer birer sönüyor. Sosyolojik açıdan baktığımızda bu durum sadece bir göç hikayesi değil, bir hafızanın yok oluşudur. Genç kuşakların şehir hayatının hızına ve "çekirdek aile" konforuna kapılması, ata topraklarındaki o geniş, avlulu ve hikaye dolu evleri birer "yük" haline getirdi.

Kayseri’nin Karaözü Köyü'nden, Manisa'nın Sarnıç Köyü'ne kadar her yerde aynı manzara karşımıza çıkıyor: Kerpiç duvarlar nemden değil, kimsesizlikten dökülüyor. Bakımsızlık sanılan şey aslında bir "temas azlığıdır." İnsanın dokunmadığı, içinde ses yankılanmayan ahşap çürür, kiremit çatlar. Ev, terk edildiğini anladığı an pes eder.

ESKİ EVLERDE HER EŞYANIN BİR ANISI VARDI!
Bugün şehirlerde, yüksek katlı beton bloklarda "konut" sahibi oluyoruz ama "ev" kuramıyoruz. Modern mimari bize steril alanlar sunarken Anadolu’nun o eski evlerindeki samimiyeti ve "vefa" duygusunu elimizden alıyor. Eski evlerde her eşyanın bir hatırası, her kapı gıcırtısının bir dili vardı. Şimdiki yapılar ise ne kadar lüks olursa olsun, içinde o köklü yaşanmışlık duygusunu barındıramıyor.

Bir zamanlar düğünlerin kurulduğu, bayram sabahı tüm sülalenin toplandığı o geniş sofralar, şimdi harabelerin arasında birer hayalet gibi dolaşıyor. Köyden kente göçle birlikte sadece nüfus değil, o muazzam "komşuluk ve aidiyet hukuku" da enkaz altında kalıyor.

Eğer bir yapıya hayat veren şey insansa, o halde bu yıkılış aslında toplumsal bir yanımızın da yok oluşudur. Harabeye dönen her köy evi, köklerimizle olan bağımızın biraz daha inceldiğini gösteriyor.

Son cümle: "Unutmamalıyız ki; evler sadece taştan yapılmaz, hatıralardan inşa edilir. Ve içinde insan yoksa en görkemli saray bile sadece soğuk bir mezardır."

HAYAT DEVAM EDİYOR VE HALA GÜZEL!
Psikolojik açıdan bahar, serotonin seviyelerimizin yükselmesiyle birlikte gelen bir iyimserlik dalgasıdır. Kışın içe dönük, korumacı ve durağan yapısı yerini dışa dönük, paylaşımcı ve hareketli bir sosyal yapıya bırakır. Sosyolojik olarak baktığımızda ise parkların dolması, sokaklardaki seslerin artması, insanların birbirine daha fazla tebessüm etmesi tesadüf değildir. Bahar, toplumsal kaygıları bir süreliğine askıya alıp, ortak bir neşede buluşma iradesidir. Her çiçek açan dal, aslında bize "hayat devam ediyor ve hala güzel" der.

EGE’DE BAHAR BİR YAŞAM BİÇİMİ!
Ege ve özellikle İzmir için bahar, bir mevsimden çok daha fazlasıdır; o bir kimliktir. Kordon’da yayılan taze çim kokusu, enginarın tezgahlara düşmesi ve o hafif meltemin tenimize değmesiyle İzmirli için zaman yeniden başlar. Ege insanı için bahar, sofraların kalabalıklaşması, kapı önü sohbetlerinin uzaması ve doğayla barışma aylarıdır.

ÜLKE SORUNLARINA BAHAR DALI!
Biliyoruz ki zor zamanlardan geçiyoruz; ekonomik ve sosyal meseleler bazen nefes almamızı zorlaştırıyor. Ancak her bahar başlangıcı, toplumsal hafızamızdaki o "umut" duygusunu tazeler. Anadolu’nun bereketli toprakları bize şunu fısıldar: Hiçbir kış sonsuza dek sürmez. Baharın getirdiği bu taze enerji, ülkemizin geleceğine dair beslediğimiz umutları yeşertmek için bir fırsattır. Dayanışmanın, sevginin ve yeniden inşa etme arzusunun en güçlü olduğu zaman dilimidir bu aylar.

AŞKIN VE UMUDUN YENİ ROTASI!
Bahar, sadece doğayı değil, kalpleri de tazeler. Yeni başlangıçlar yapmak, eski kırgınlıkları rafa kaldırmak ve mevcut ilişkileri o ilk günkü heyecanla beslemek için doğanın ritmine ayak uydurmak yeterlidir. Aşk, baharın o "yeniden doğuş" felsefesiyle birleştiğinde, insanı daha yaratıcı ve daha dirençli kılar. Yeni bir yolculuğa çıkmak ya da yarım kalan bir hikayeyi tamamlamak için bahar en güzel limandır.

Son cümle: “Unutmayalım; her bahar bir sözdür. Doğanın verdiği bu sözü tutup, içimizdeki umudu ve sevgiyi büyüterek yeni yolculuklara yelken açma vaktidir.”

Çanakkale, dağılmakta olan imparatorluğun son günlerinde bile Türk milletinin en kötü koşullarda altında dahi -iyi yönetildiği takdirde- emperyalist güçlere karşı yüzyıllardır sürdürdüğü direniş ruhunu yitirmediğini, küllerinden doğabileceğini, Türk bitti demeden bir şeyin bitmeyeceğini açık bir şekilde gösterdi. Çanakkale’de deniz ve kara savaşlarında kazanılan eşsiz zafer, Türk ordusuna ve Türk milletine olan güveni yeniden sağladı. Balkan Savaşlarında uğranılan feci yenilginin etkisini ortadan kaldırarak bir teselli sağladı ve Türk milletini, vatanını ortadan kaldırmanın o kadar kolay olmadığını gösterdi. Çanakkale’deki zaferle yakın gelecekteki Türk Kurtuluş Savaşı’nın kadroları ve ruhsal altyapısı oluştu. Atatürk, Samsun’a çıktığı 19 Mayıs’ı doğum günü olarak kabul etmektedir. Ancak bu tarihin dışında bir tarih aramaya kalkarsak şüphesiz bu Çanakkale Zaferi’nin tarihidir. Onun ordu içerisindeki şöhreti ve kamuoyunda bilinmesi Çanakkale kara savaşlarındaki belirleyici rolü nedeniyledir.

Birinci Dünya Savaşı’nın ilk yılı içerisinde Türklerin direnci neticesinde Boğazlar açılamadığı için Rusya’ya yardım gitmedi. Bu nedenle Çarlık Rusya’sının çöküşüne ve Bolşevik İhtilali’ne (1917) giden yol açıldı; savaş iki yıl daha uzadı. Dönemin üzerinde güneş batmayan süper gücü Britanya İmparatorluğu ve müttefiki Fransa, Çanakkale’de telafi edilmesi mümkün olmayan bir prestij kaybına uğradı. Deyim yerindeyse genç Türk subaylar, Çanakkale’de sergiledikleri direnişle Britanya ve Fransa’nın karizmasını çizdiler. Savaş, 1918 yılı sonbaharına kadar uzadı. İmzalanan Mondros Mütarekesi ile İngilizler ve müttefiklerini hiçbir direnişle karşılaşmadan İstanbul’a kadar gelseler de, Türk subaylarının hafızasında Çanakkale ruhu yaşıyordu. Onun yeniden canlandırılması yine bir Çanakkale kahramanıyla, Atatürk’le oldu.

Çanakkale Savaşlarını iki aşamaya ayırmak gerekir. İlki deniz savaşları kısmıdır. Devasa bir donanmayla Boğazları rahatlıkla geçebileceğine inanan İtilaf devletleri, hayal kırıklığına uğradılar. Cevat Çobanlı Paşa, Çanakkale Boğazı Müstahkem Mevki Komutanı olarak deniz savunmasının başında bulunmaktaydı. Cevat Paşa, 18 Mart 1915 tarihindeki büyük deniz saldırısının püskürtülmesinde, Boğaz’daki tabyaların tahkim edilmesinde ve mayın döşenmesinde (Nusret mayın gemisi) belirleyici bir rol oynadı. O da Atatürk gibi, Türk kamuoyunda büyük bir saygınlık kazandı.

Deniz yoluyla Boğazları geçemeyeceğini anlayan İngiltere ve Fransa, karaya çıkarma yaparak Gelibolu yarımadasını ele geçirme ve böylece İstanbul yolunu açmayı planladılar. Mesele karaya yapılan çıkarmanın nereye olacağı idi. Almanlar, Saroz körfezini bir çıkarma alanı olarak görürken Atatürk onlarla aynı fikirde değildi. Yarbay Mustafa Kemal Bey, 19. Fırka Komutanı olarak 25 Nisan 1915 sabahı düşmanın Arıburnu’na çıkacağını keskin zekası ve bölgede yaptığı incelemeler neticesinde önceden tahmin etmişti ve üstlerinden emir beklemeden birliğini harekete geçirerek işgalin genişlemesini durdurdu. Böylece Gelibolu yarımadasının İngiltere ve müttefiklerinin eline geçmesini engelledi. "Size taarruzu emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum" sözüyle Türk askerindeki fedakârlık ve direnme ruhunu çok iyi bildiğini göstermiştir. Aynı mücadeleci ruhu Atatürk’te, Sakarya Savaşı sırasında da görürüz. Orada da “Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır” demişti.

Atatürk, Anafartalar Grup Komutanlığı görevini yürütürken 9-10 Ağustos tarihlerinde kazandığı Anafartalar zaferiyle düşmanın Gelibolu yarımadasını ele geçirme umutlarını tamamen ortadan kaldırdı. 10 Ağustos’ta Conkbayırı’nda kalbinin üzerine isabet eden bir şarapnel parçası, cebindeki saatinin parçalanmasına yol açmış ama bu da canını kurtarmıştı. Atatürk’ün Çanakkale’deki başarıları onu Türk milleti nezdinde "Anafartalar Kahramanı" haline getirdi. Askeri dehası ve öngörüsü, ordu kadroları içerisinde onu bir efsane konumuna taşıdı ve bu da onu Türk Kurtuluş Savaşı’nın tartışmasız lideri haline getirdi. Aralarında fikir ayrılığı olsa da pek çok silah arkadaşı, onun liderliğini tartışmasız kabul etti.

BBC Türkçe Servisi’nin sitesinde “Atatürk: Türklerin Babası” belgeseli var. Aynı belgesel Youtube sitesinde de bulunmakta… BBC’nin 1970 yılında hazırladığı belgesel tipik bir İngiliz belgeseli olsa da Atatürk’ün Çanakkale’de İngilizleri uğrattığı yenilgiyi bir hayli işlemişler: Deniz savaşının başarısız olmasından sonra kara harekâtında savaşın kaderini Mustafa Kemal’in belirlediği, Conkbayırı’ndaki müdahalesinin kariyerinde dönüm noktası olduğu ve savaştan “bir milli kahraman” olarak çıktığı belirtilmekte. Belgesele göre Mustafa Kemal, sadece muharebenin değil savaşın ve hatta Türk milletinin kaderini değiştiren bir zafere imza attı. Tarihte benzer etkiyi yaratan zaferler ender görülmekteydi. Çöken bir imparatorluktan ve çoğunluğu köylü olan bir toplumdan yarattığı çağdaş Türkiye, birçok Batılı için “insanı hayrette bırakan bir başarı” idi.

Sonuç olarak Cevat Çobanlı Paşa 18 Mart Deniz Zaferi ile Çanakkale Boğazı’nın deniz yoluyla geçilmesinin imkansızlığını gösterdi ve İtilaf devletlerini kara savaşına mahkum etti. Atatürk ise kara savaşlarında gösterdiği askeri deha ve öngörüyle ve elbette bölgede yaptığı ciddi incelemeler neticesinde, İtilaf devletlerini deniz kıyısından içeriye sokmadı, İngiltere’nin yenilmezliğini tarihin çöp sepetine attı. Buradan elde edilen moral ve motivasyonla hem Türk Kurtuluş Savaşı’nı yürütecek ruhu diri tuttu ve böylece modern Türkiye’nin kuruluşuna giden yolu açtı.

Günümüz Türkiye’sinde en çok ihtiyaç duyduğumuz ruh, Çanakkale ve İstiklal Savaşı ruhudur. Genç nesillere ve topluma bu ruhu aktarmanın yolu, bölgeyi göstermek ve anlayarak gezmelerini sağlamaktır. Atatürk’ün sözleriyle “Türk çocuğu ecdadını tanıdıkça daha büyük işler yapmak için kendinde kuvvet bulacaktır”.

Çocukluğumun bayramları Anadolu’nun tozlu yollarında, Sivas’ın ayazında, Kayseri’nin bereketli sofralarında ve Adana’nın o içten sıcaklığında geçti. O zamanlar bayram demek, sadece bir takvim yaprağının değişmesi değil, kalplerin aynı ritimle atması demekti. Kapıyı çalanın kim olduğuna bakmadan açılan gönüller, içtenlikle sarılan eller vardı. Bugün ise bayramlar, akıllı telefonların ekranlarına sığdırılan soğuk mesajlara, kopyala-yapıştır kutlamalara mahkum edildi.

BU BAYRAM UYANSAK “ÖZÜMÜZE”!
Hani hep bir hayalimiz var ya; ekonomik sıkıntıların bittiği, trafiğin sustuğu, kadınların baş tacı edildiği o güzel Türkiye... İşte o ülkeye giden yolun anahtarı da yine samimiyette gizli. Trafikte birbirine yol veren sürücünün nezaketi samimi olsa, magandalık tarih olur. Komşusunun kapısını "gösteriş için değil, gerçekten merak ettiği için" çalan bir toplumda yalnızlık pandemisi sona erer.

Bayram, dinsel bir öğretinin ötesinde, bu toprakların en büyük kültürel çimentosudur. İnanan inanmayan herkesi aynı sofranın etrafında, aynı "barış" ikliminde buluşturan bir mucizedir. Ancak bu mucizeyi yaşatmak için, aile büyüklerinin günler öncesinden başladığı o hummalı hazırlıklara, torunların sevdiği yemekleri tek tek hatırlayan o derin hafızaya ve en önemlisi "bir" olmanın o katıksız tadına yeniden sarılmamız gerekiyor.

BU BAYRAMIN EN GÜZEL HEDİYESİ: “GÖNÜL ALMAK”!
Bu bayram size bir önerim var: Gelin, sadece kapıları değil, asıl kapalı kalan gönül pencerelerini açalım. Çevrenizde bir başına bayramı bekleyen, kimsesizliğin burukluğunu yaşayan o "yalnız" yüreklere bir dal çiçekle, en çok da samimi bir gülümsemeyle gidelim. Karın doyurmak kolaydır ama sevgisiz kalmış bir ruhun açlığını ancak sahici bir dokunuş dindirir.

Eskiden büyüklerimiz en güzel giysilerini bayramda giyerdi; biz ise bu bayram en güzel "niyetlerimizi" kuşanalım. Şeker Bayramı’nın o tatlı telaşına, Anadolu’nun o saf ve duru samimiyetini yeniden katalım.

Son cümle: “Hayatın gerçekten bayram olduğu, maskelerin düştüğü ve samimiyetin her kapıyı açtığı bir dünya özlemiyle; bayramınız kutlu olsun.”

İzmir’in işgalinin ardından sonra milleti ayağa kaldırmak için Anadolu’ya geçerek Balıkesir Zağanos Paşa Camii’nde verdiği vaazda (Ocak 1920), şiirlerinde olduğu üzere insan gibi yaşamak için ayağa kalkmak gerektiğini, bu yapılmadığı takdirde esir olunacağını ve bizi kimsenin insan yerine koymayacağını anlatır. Yine Akif bu konuşmasında –şiirlerinde olduğu gibi- kabahatı başkalarında değil bizde bulur:

“Acaba biz Müslümanlar niçin bu hale düştük? Bunun illetini ben şöyle görüyorum: Doğduğumuz günden itibaren babalarımız, analarımız, hocalarımız, siyasilerimiz, ediblerimiz, şairlerimiz, muharrirlerimiz bize istikbal için ümid verecek bir şey söylemediler. Ben çocukluğumdan beri:

- Biz yaşamayız. Avrupalılar terakki eylemiş. Siz çok fena günler göreceksiniz! …

Nakaratından başka bir şey işitmedim.

- Çocuklar, siz geceli gündüzlü çalışınız ki bu memleket kurtulsun…

Diye bizleri saye, mücahedeye sevk edecekleri yerde, rast gelen adam ruhlarımıza, kalplerimize yeis mayası aşıladı. Garbın terakkilerinden bahsederlerken diyeceklerdi ki:

-Evlâtlar, görüyorsunuz ya, Avrupalılarla bizim aramızda çok mesafe var. Bu mesafeyi telâfi edecek surette çalışınız. Yoksa daha geride kalır, mahvolursunuz. Sakın azminize fütur getirmeyiniz! …

Evet, böyle diyeceklerdi. Lâkin demediler. Bilâkis yüz binlerce halk bu devletin batacağına kail idi. Bir taraftan, Avrupalıların terakkileri gözlerimizi kamaştırdı. Diğer taraftan muhitimizin bu gibi makûs telkinleri sinirlerimizi uyuşturdu. Onun için ileri gidemedik. Hâlâ o yeis, ruhlarımızda hükümrandır. Hiç biz Kitabullah’ı düşünmedik. O Kitabullah ki, birçok âyat-i celilesiyle ümmet-i İslâmiyeyi yeisden, azimsizlikten sakınmağa davet ediyor”.

Akif’in benzeri bir konuşmayı, Akif’ten üç yıl sonra aynı yerde Atatürk yapar. O da İslam’ın akıl dini olduğu gerçeğine dikkat çeker.

Akif, İstanbul’un işgalinin ardından Ankara’ya gelir, yeni açılan Meclis’te Burdur milletvekili olarak yer alır. Genelkurmay Başkanı İnönü’nün Kasım 1920’de, ordunun maneviyatını artırmak için bir milli marş yazılması isteğinin takipçisi, dönemin Milli Eğitim Bakanı Hamdullah Suphi’dir. Para ödülü dolayısıyla yarışmaya katılmayan Akif, Hamdullah Suphi’nin ısrarıyla yarışmaya katılır ve şiiri birinci seçilir, defalarca okunarak ayakta alkışlanarak gözyaşları içerisinde kabul edilir.

12 Mart 1921 tarihinde İnönü Zaferi’nin ardından milli marş olarak kabul edilen İstiklal Marşı, Fransız milli marşı gibi orduya ithaf edilmiştir. Korkma, ayağa kalk ve mücadele et, kazanacaksın diye motivasyon dolu bir marş olan İstiklal Marşı, istiklalin sembolüdür. İstiklal Savaşı’na Milli Mücadele denmesini isteyenler olsa da bu savaş her şeyden önce İstiklal Savaşı’dır. Milli marşının adı İstiklal marşıdır. En büyük madalyasının adı İstiklal madalyasıdır. Vatana ihanet edenleri ve asker kaçaklarını yargıladığı mahkemenin adı İstiklal mahkemesidir. Ebediyen bağımsızlığımızın simgesi olarak kalacak bu marş, milli birliğimizin de simgesidir. Kabulünün 105. Yılı kutlu olsun. Akif’in deyimi ile “Allah bu millete bir daha İstiklal Marşı yazdırmasın”.

Peki, sabah içtiğimiz soğuk kahveden akşamki trafiğe, ülkenin gidişatından bitmek bilmeyen iş yüküne kadar neden sürekli bir "memnuniyetsizlik" halindeyiz?

MAĞDURİYETİN GİZLİ KONFORU
Şikayet etmek, aslında bir sorumluluk devridir. "İşler kötü gidiyor çünkü patronum anlayışsız," dediğimizde, başarısızlığın faturasını kendimizden kesip başkasına postalamış oluruz. Bu, egomuz için geçici ama oldukça tatlı bir koruma kalkanıdır. Tıpkı dedikoduda olduğu gibi, şikayet ederken de kendimizi "doğru tarafta", karşımızdakini veya sistemi ise "yanlış tarafta" konumlandırarak sahte bir haklılık gururu yaşarız.

ŞİKAYET ETMENİN İKİ YÜZÜ
Şikayet etmek sadece bir alışkanlık değil, aynı zamanda iki ucu keskin bir bıçaktır.

Şikayet etmek "Yalnız değilim" hissi, stres seviyesini düşürebilir. Ayrıca, yapıcı şikayet, bozuk bir sistemin düzelmesi için gerekli olan ilk kıvılcımdır.

Sürekli şikayet etmek, beyni "olumsuzluk avcısı" haline getirir. Bir süre sonra kişi, güneşli bir günde bile sadece terlediğinden yakınmaya başlar. Bu durum, sadece bizi değil, çevremizdekileri de "duygusal vampir" gibi sömürmemize neden olur.

ÖRNEKLERLE ŞİKAYET KÜLTÜRÜ
Bir restoranda yemeğin soğuk gelmesinden şikayet etmek, bir haktır ve çözüm odaklıdır. Ancak her akşam eve gelip "Hava çok sıcak, faturalar çok yüksek, kimse beni anlamıyor" diye başlayan ve hiçbir aksiyon içermeyen cümleler kurmak, bir yaşam biçimidir. İlkinde değişim istenir; ikincisinde ise sadece "onaylanmak" ve "acınmak" arzulanır. Küfürde olduğu gibi anlık bir patlama yaşarız ama sorun yerli yerinde durmaya devam eder.

Yalan söylerken saklanıyor, küfür ederken saldırıyor, dedikodu yaparken dışlıyorduk. Şikayet ederken ise aslında şunu fısıldıyoruz: "Benim dışımda bir şeyler yanlış gidiyor ve ben bundan dolayı mutsuzum." Belki de çözüm, ağzımızdan çıkan o "şikayet" cümlesini bir soruya dönüştürmektir: "Bunu değiştirmek için ne yapabilirim?"

Son cümle: “Eğer yapacak bir şey yoksa, şikayet etmek sadece ruhun gürültüsüdür. Ve bazen en büyük erdem, o gürültüyü dindirecek sükuneti bulabilmektir.”

Sözünü ettiğim iddianın dayanak noktası Kemal Ohri adında birinin 1946-1947 yıllarında Cumhurbaşkanı İnönü’yü gönderdiği mektup. Mektubu tahrif ederek ya da yanlış yorumlayanlar da belli çevreler: Derin Tarih dergisi ve Mustafa Armağan, Metin Hülagü gibi isimler.

Hülagü şöyle diyor:

“Kemal Ohri ile ilgili üzerinde durmak istediğimiz husus onun 1924’te Hilâfet’in ilgası ve dinî eğitimin Türkiye’de yasaklanması konuları ile alakalı olup İngiltere ile Türkiye arasında imzalanmış olduğunu belirttiği gizli antlaşma ve kaleme aldığı mektubudur.

Onun 28 Şubat 1947’de İsviçre’nin Cenevre kentinden Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’ye göndermiş olduğu mektubu yakın dönem siyasî tarihimize ışık tutması ve Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki uygulamaların ne kadar millî yahut yerli olduğunu, ne kadarının öz irademizle alındığını ve ne kadarının zorlamalar, mecburiyetler ve kamuflelerle tatbik alanına konulduğunu göstermesi bakımlarından hakikaten ibretliktir.

Her nasılsa ‘Sakıt Hanedan Azasından Kemal Ohri’nin İsmet İnönü’ye Mektubu’ ana başlığı ile Cumhuriyet Arşivi kayıtlarına geçmiş olup araştırmacılara açık halde bulunan söz konusu mektup Ohrili Kemal’in Cenevre’de Segy pansiyonunda kaldığı sıralarda daktilo edildikten sonra postaya verilmiştir.

Aslında bir tür analiz-rapor denilebilecek olan mektup toplamda 11 sayfadan meydana gelmekte olup Ohrili Kemal’in kendi şahsî meselelerini de içermektedir. Ancak mektubun esas yazılış amacı Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’ye istihbarî bilgiler vermek ve siyasî tekliflerde bulunmak olmuştur. Mektubun doğrudan doğruya dönemin Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’ye hitap ediyor olması Ohri ile İnönü arasındaki ilişki ve yakınlığı göstermesi bakımından da dikkat çekicidir.

Mektup muhtevası itibariyle ve kısa bir ifadelerle, Osmanlı Devleti’nin savaşa girme şekli; İttihat ve Terakki liderlerinin yanlış politikası; İngiltere’nin hilâfet siyaseti; hilâfetin kaldırılmasını öngören İngiltere ile imzalanan gizli antlaşma; o günkü genel siyasî şartlar; Hilâfet’in kaldırılması sonrası İslam dünyasının Türkiye ve İngiltere’ye bakışı; İngiltere’nin Hilâfet’i yeniden getirme arayışları ve sair konulardan oluşmakta ve ayrıca kişisel bilgi ve birikimler ışığında genel bir değerlendirme ile birlikte İsmet İnönü’ye yapılan bir kısım önerileri kapsamaktadır.

Yukarıda kısaca muhtevasından bahsettiğimiz Kemal Ohri’nin Cumhurbaşkanı İsmet Paşa’ya 1947 yılında göndermiş olduğu rapor-mektup Türkiye ile İngiltere arasındaki daha Lozan Antlaşması öncesinde imzalanmış olduğu belirtilen gizli bir antlaşmanın varlığından söz etmesi bakımından son derece önemlidir. Fakat bu gizli antlaşmanın tam olarak hangi konuları kapsadığından bütünüyle söz edilmemiş olması ise bir eksikliktir. Ancak antlaşmanın Hilâfet ve Saltanat’ın ilgası ile Türkiye’de dinî eğitimin yasaklanması konularını içermekte olduğu ve Lozan Antlaşması öncesi imzalanmış bulunduğu mektupta açıkça ifade edilmiştir” (Derin Tarih, Temmuz 2020).

Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi’nde Kemal Ohri’ye ait ilk mektup 10 Kasım 1946 tarihlidir. Bu mektup, arşivde 28 Şubat 1947 tarihli mektubun içerisinde birlikte yer almaktadır. Hülagü, Ohri’ye derin bir anlam yüklemektedir. Sanki İnönü ile bir yakınlıkları varmış gibi algı yaratmaktadır. Oysa Ohri’nin pozisyonu son derece açıktır. Dönemin Cumhurbaşkanı olan İnönü’ye bir mektup yazmıştır. Kendisi de Hilafetin kaldırılmasıyla hanedan mensubu olması nedeniyle yurt dışına çıkarılan isimlerden biridir. Çanakkale Savaşı sırasında Binbaşı rütbesiyle görev aldığı anlaşılmaktadır. İngilizlerle Çanakkale Savaşı devam ederken yapılan görüşmelerde de yer almıştır.

İnönü’ye yazdığı mektupta İngilizlerle Lozan’dan önce gizli bir antlaşma yapıldığını anlatmakta ve bunun hükmünün artık kalmadığını, İkinci Dünya Savaşı sonrasında yeni koşullarda Halifeliğin yeniden kurulmasını istemektedir. Üstelik önerisinde dikkat çekici olan iki şey daha vardır. Birincisi Halifeliği İnönü’nün üzerine alması (TBMM’nin İnönü’yü Halife seçmesi), ikincisi ise kurulacak halifeliğin İngilizlerin hizmetine verilmesidir. Hanedan mensubu olarak Ohri’nin İngilizci bir kimliğe sahip olduğu, İngilizlerin emrinde bir Halifelik hayal ettiği açıktır. Bu noktada Ohri’nin Hürriyet ve İtilaf Fırkası ya da İngiliz Muhipleri Cemiyeti diliyle konuştuğunu söylemek de mümkündür.

Diğer taraftan Lozan’dan önce İngilizlerle yapıldığı iddia edilen antlaşmayı kim imzalamıştır? Nerede imzalamıştır? Kimlerle imzalamıştır? Bu antlaşmanın maddeleri nelerdir? Tamamen hayal ürünü olan bu antlaşma iddiasını dile getirilen antlaşmayı ortaya koymak zorundadır. Lozan’ın gizli maddelerini ortaya koyamadıkları gibi bunu da ortaya koyamayacaklardır. Ohri’nin yazdıkları deli saçmasıdır. Bununla birlikte Cumhurbaşkanına yazılan bir mektup vardır. Bu mektup muhtemelen devlet adamı ciddiyeti dolayısıyla İnönü tarafından arşive konulmak üzere verilmiş olmalıdır. Üstelik bu mektuba İnönü bir cevap da vermemiştir.

Üzerinde durulması gereken bir başka konu da Ohri’nin Bayar cumhurbaşkanı olduktan sonra ona da mektup göndermiştir. Ohri’nin karakter olarak maceracı ve güvenilir olmayan bir karaktere sahip olduğu yargısına da varmak mümkündür. Kendisinin Alman silah şirketi Junkers ile bir alacak meselesi vardır. DP döneminde Dışişleri Bakanlığından bu alacağının tahsil edilmesinde yardımcı olmasını istemektedir. Ohri ile İnönü yazışmamış ama DP döneminde Dışişleri Bakanlığı Ohri ile yazışmıştır. Bu yazışmalar 1950 sonrasındadır. Ohri’nin dönüşüne muhtemelen DP iktidarı döneminde izin verilmiştir. Yine muhtemelen Ohri, Hanım Sultan soyundan bir hanedan mensubu olmalıdır. Ohri’nin yazışmalarından İsviçre’deki büyükelçiliğin dönüşü için kendisine izin vermediğinden de şikayet etmekteydi.

Sonuç olarak başta Atatürk olmak üzere Cumhuriyeti kuran kadro Türk Kurtuluş Savaşı sonrasında çağdaş bir devlet kurmak istediler. Bu süreçte ümmetten millete, kuldan bireye, tebaadan yurttaşa geçiş söz konusuydu. Çünkü Atatürk Türk milliyetçisiydi. Bu milletinin kadim Türk tarihinden güç olarak yeniden tarih sahnesinde yer almasını, insanlık ailesinin saygın bir üyesi olmasını istiyordu. Dolayısıyla konunun İngilizlerle bir ilgisi yoktu. Ancak uydur söyle tarihçilerinin Cumhuriyetin ikinci yüzyılında Türk milletini zehirlemesine izin vermemek Atatürk’e, Cumhuriyet’e ve Türk milletine karşı görevimizdir.

Dedikodu; kimileri için bir günah çıkarma, kimileri için bir eğlence, kimileri içinse hayatın monotonluğunu giderme aracı olarak görülür.

SOSYAL BİR İHTİYAÇ MI, GİZLİ BİR HAZ MI?
Bizim kültürümüzde dedikodu, sadece bir yergi aracı değildir; aynı zamanda bir "sosyal radar" görevi görür. Toplumda bazı kişiler adeta birer “haber ajansı” gibi çalışır; bir bilgiyi bir yerden alıp başka yerlere bıkmadan usanmadan ulaştırır. Akraba meclislerinden ofis molalarına, altın günlerinden WhatsApp gruplarına kadar her yerde karşımıza çıkar. Ancak bizdeki dedikodu, Batı’daki gibi mesafeli bir gözlemden ziyade; üzerine yorum eklenmiş, duygusal sosu bol bir hikaye anlatıcılığıdır.

"Bizimki de laf işte..." diyerek vicdanımızı rahatlatırız. "Kulağıma çalındı," diyerek kaynağı belirsizleştirir, habere gizem katarız. "Aman duymasın, üzülür," diyerek aslında o haberi yaymanın verdiği hazzı maskeleriz.

NEDEN VAZGEÇEMİYORUZ?
Aslında dedikodu yapmak bizler için bir nevi "dertleşme" ve "bağ kurma" yöntemidir. Birinin başına gelen olumsuz bir durumu paylaşırken aslında örtülü bir şekilde kendi hayatımızın yolunda olduğunu teyit ederiz. Başkasının hatası, bizim "doğru" yolda olduğumuzun onayı gibidir. Üstelik toplumsal baskının yoğun olduğu bir yapıda, başkalarının hayatlarındaki çatlakları konuşmak kendi hayatımızdaki baskıyı bir anlığına da olsa hafifletir.

Dedikodu, belki de toplumun dikişlerini tutan görünmez bir ipliktir. Ancak bu ipin boğazımızı sıkmaması için dikkatli olmak gerekir. Başkasının hayatını "meze" yaparken kendi tabağımızdaki lezzeti unutuyor olabiliriz.

Son cümle: “Belki de en büyük dedikoduyu, kendimize dürüst olamadığımız anlarda yapıyoruzdur.”

Osmanlı’nın Balkan topraklarına ayak basması, 1350’lere rastlar. O tarihten sonra yani 14. Yüzyılın ortalarından 20. Yüzyılın başına kadar Balkanlarda egemen oldu. Osmanlı özünde bir Balkan imparatorluğu idi, Balkanlar imparatorluğun sağırlık merkeziydi. En önemli bölgesini orası oluşturmaktaydı. Osmanlı yüzyıllar boyunca bu toprakları bir Osmanlı Barışı (Pax Ottomana) ile yüzyıllar boyunca yönetti. Ancak söz konusu dönem milliyetçiliğin ve kapitalizmin egemen olmadığı, geleneksel ve dinsel yapının egemen olduğu bir dönemdi. Deyim yerindeyse milliyetçilik ve kapitalizm virüsü, bu iki virüsün yayılması Osmanlı’nın sonunu getirdi.

Balkan toprakları 19. Yüzyılın başından 20. Yüzyılın başına kadar iki şekilde Osmanlı’dan koptu. Birincisi kademeli bir kopuştu, ikincisi ise doğrudan kopuş. Bu kopuş sürecinde milliyetçilik düşüncesinin tüm dünyaya olduğu gibi Osmanlı topraklarına da yayılması, çok uluslu bir yapıya sahip olan Osmanlı’nın bundan etkilenmesinin payı büyüktü. İlave olarak buna büyük devletlerin (Rusya, İngiltere, Fransa…) Osmanlı’daki bu ayrılıkçı-milliyetçi-bağımsızlıkçı akımları emperyal çıkarları doğrultusunda desteklemesini de eklemek gerekir. Son olarak Osmanlı’nın değişen dünyaya uyum sağlayamayıp geleneksel yapısını sürdürmesi dolayısıyla içten çürümesini de ilave edelim.

Ayrılıkçı-milliyetçi ayaklanmalar içerisinde ilk olarak 1804 Sırp isyanı vardır. Bu isyan Fransız Devrimi’nin üzerinden 15 geçtikten sonra çıktı. Bu, devrimin etkilerinin ne kadar hızla yayıldığını göstermesi açısından anlamlıdır. İkinci Sırp ayaklanması, 1815’te çıktı. Bu iki isyan neticesinde Sırbistan özerklik kazandı. 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı ve sonrasında imzalanan Berlin Antlaşmasıyla Sırbistan bağımsızlığını elde etti. Bu kademeli kopuşa örnektir.

Doğrudan kopuşa en büyük örnek ise 1821’de Mora’ya başlayan Yunan isyanıdır. Bu isyan milliyetçilik akımının bir sonucu olarak ortaya çıktı. Ancak bu isyanın önemli bir farkı da Avrupa’da gördüğü destektir. Antik Yunan’a duyulan hayranlık belirleyici oldu. II. Mahmut döneminde çıkan isyanı Osmanlı bastırmakta zorlandı. İngiltere, Fransa ve Rusya isyanı desteklediler. 1827’de Osmanlı donanması Navarin’de yakıldı. 1830’da Yunanistan bağımsızlığını elde etti. Böylece Balkanlarda Osmanlı’dan ilk kopan devlet Yunanistan oldu. Sonraki süreçte Megali İdea fikriyle Yunanistan hep Osmanlı aleyhine genişledi. 1897 Osmanlı-Yunan Savaşı’nda Osmanlı savaş meydanında kazanmasına rağmen masa başında kaybetti. Büyük devletlerin baskısıyla savaş bitirildi, II. Abdülhamit elde edilen toprakları geri vermek zorunda kaldı. Megali İdea’nın uygulamaya konması Küçük Asya Seferi ile başladı. Ancak Atatürk’ün liderliğinde kazanılan Türk Kurtuluş Savaşı neticesinde bir Küçük Asya Seferi Yunanistan açısından bir felakete dönüştü.

Romanya da kademeli kopan ülkelerdendi. Osmanlı’ya bağlı iki ayrı özerk prenslik olan Eflak ve Boğdan 1859’da birleşti. Bu bağımsızlığa doğru atılan ilk adımdı. 1877-78 Osmanlı Rus Savaşı sonrasında imzalanan Berlin Antlaşması ile bağımsızlığını elde etti.

Bulgaristan da kademeli kopan ülkelerdendi. 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında imzalanan Ayastefanos Antlaşması ile Büyük Bulgaristan amaçlansa da, bunun yerini alan Berlin Antlaşması ile özerk ve küçük bir Bulgaristan kuruldu. Özerk Bulgaristan Prensliği, 1908’de bağımsız oldu. Bulgaristan da kademeli kopan ülkelerden biridir.

Bunların dışında savaşla ve tek seferde kopan yerler de vardır. Bosna-Hersek, 1878’de Avusturya-Macaristan’a bırakıldı. Avusturya-Macaristan, 1908’de burayı tamamen ilhak etti. Arnavutluk, Birinci Balkan Savaşı sürecinde Osmanlı’dan koptu ve bağımsızlığını ilan etti. Osmanlı son Balkan topraklarını Makedonya’yı, Batı Trakya’yı Balkan Savaşları ile kaybetti. Edirne’yi de kaybederek Midye-Enez hattının doğusuna çekildi. Karşısındaki Balkan ittifakının aralarında anlaşmazlığa düşmesiyle güçlükle Edirne’yi geri alabildi. Bu noktada 500 yılı aşkın süredir Balkanlar’da süren Osmanlı egemenliği tamamen sona erdi. Balkanların kaybı ve uğranılan yenilgi olağanüstü ölçüde travmatikti. Ermeni tehcirini yapan İttihatçılar, Milli Mücadele’yi yürüten kadrolar ve Cumhuriyetin kurucuları bu kayıplardan büyük dersler çıkardılar.

Osmanlı’dan Balkan milletlerinin kopuşunu kolaylaştıran önemli faktör de Osmanlı’nın asimilasyoncu politikalar gütmemesi ve Balkan milletlerinin dinsel ve milli kimliklerini koruyabilmesidir. Bu noktada ne Osmanlı ne de Cumhuriyet, asimilasyoncu politikalar izlemedi. Dünyada bunun aksi pek çok örnek görmek mümkündür. Örneğin Latin Amerika’da İspanyolların yaptıklarına bakmak genel bir fikir vermesi açısından yeterlidir.

Balkanların kaybı beraberinde bölünme, parçalanma ve yok olma kaygısını Türk milletinin nezdinde en derinden hissedildi. Bu travmanın aşılmasını beklemek çok yerinde olmayacaktır. Ermeni ayrılıkçılığının Taşnak ayağına benzer bir şekilde PKK terörünün çıkışı arasındaki paralellikler, Sevr’in güncelliği ve halen Ortadoğu bölgesindeki hareketlilik, Türkiye’nin kaygılarını haklı kılmaktadır. Şüphesiz tarih aynen tekrar etmez. Üstelik Balkan milletleri imparatorluk dağılırken koptular ve ayrıca dönem içerisinde yaşanan ayrılıkçı hareketlerin milliyetçi karakteri kadar dinsel boyutu da vardı. Ayrılanlar büyük ölçüde Hıristiyan, kalanlar Müslüman’dı. Ancak bu tali bir aktördü. Temelde belirleyici olan imparatorluktan ayrılanların emperyalizmin motivasyonu ile kendi ulus-devletlerini kurma çabaları söz konusuydu. Bugün yaşadığımız meselede dinsel ayrılık yoktur ancak etnik ayrılıkçılık yapay bir zorlamayla ve yine büyük güçlerin kışkırtmasıyla sürdürülmektedir. Kurulan ulus-devletin etnik kimlik üzerine değil yurttaş kimliği üzerinden bir milli kimlik tanımladığı unutulmamalı, tarihsel deneyimlerimizden ders çıkarılmalıdır. Türkiye’nin ihtiyacı olan bir kimliğe ayrıcalık tanımak değil, ülkenin tümünü demokratikleştirmek, hukuk devletini, toplumsal barışı güçlendirmek, laiklik ve ulus devleti takviye etmek, diğer taraftan da üretime dayalı bir refah devletini takviye etmektir.

Ülkemizde küfür; bölgeye, kültüre ve hatta kişiden kişiye farklılık gösterir. Birine ağır bir hakaret gibi gelen sözler, bir başkası için espri malzemesi olup gülümsetip geçebilir.

KÜFÜR DİLİN AĞRI KESİCİSİDİR!

Yapılan araştırmalar, küfretmenin fiziksel acıya dayanıklılığı artırdığını ve stres seviyesini düşürdüğünü gösteriyor. Buna bir nevi "dilsel ağrı kesici" diyebiliriz. Kişinin içinde tuttuğu o zehirli kelimeleri dışarı akıtmasının, bir rahatlama sağladığı bilinmektedir; sonuçları her ne kadar tatsız bitse de...

KÜFRE HERKES KARŞI AMA HERKES KULLANIYOR!

Toplu taşımada, sokakta veya tribünde duyduğumuz o ağır kelimelerden hepimiz şikâyetçiyiz. Ancak kalabalıkların içine girdiğimizde, aslında eleştirdiğimiz o küfürlere çoğu zaman ortak oluruz; maçlar bunun en belirgin örneğidir.

Millet olarak kabul edelim ki küfür, günlük yaşamımızın bir parçası haline gelmiştir. Herkes yetiştiği ve yaşadığı kültüre özgü küfürleri kullanmaktan çekinmez. "Hiç küfür etmem, benim küfürle işim olmaz" diyenleri bu durumun dışında tutuyorum.

Ailede başlayan küfür kültürü, büyüyerek toplumsal alanlara kadar rahatça sızıyor. Ülkemizin birçok yerinde küçük çocuklara "özel" küfürler öğretip bunu bir eğlence malzemesi haline getirdiğimizi hepimiz biliyoruz. Eleştiriyoruz, yeri geliyor kınıyoruz ama biz de küfretmekten geri durmuyoruz.

TÜRK TOPLUMU NEDEN ÖVERKEN KÜFÜR EDER?

Biz Türk milleti olarak abartıyı seviyoruz. Kendi çocuğunu seven bir babanın, sevgisini küfürlü cümlelerle ifade etmesi gibi ilginç bir özelliğimiz var. Zeki bir öğrencinin başarı durumunu anlatmak için bile hayvansal figürler ya da argoya başvururuz.

Bazı kesimler, sevgisini küfür içerikli kelimelerle ifade etmeyi tercih eder. Burada olayın durumu, niyet ve ortam algılamada belirleyici rol oynar. Bazı durumlarda övgü sayılan kelimeler, bazen de sövgüye dönüşür. Kısacası biz, her durumda küfür edebilen bir topluluğuz.

Her şeyde olduğu gibi küfürde de şifa ile zehir arasındaki fark dozdur. Küfür; birinin haysiyetine, ailesine veya kutsalına saldırdığı an bir deşarj aracı olmaktan çıkarak bir şiddet türüne dönüşür. Oysa yerinde ve dozunda kullanıldığında, dilin o "yaramaz" ama "içten" yanıdır.

Son cümle: "Küfür belki dilin en yakışıklı hali değil ama en dürüst hali olabilir. Tabii ki yerini, zamanını ve muhatabını bilmek kaydıyla..."

PSİKOLOJİK VE SOSYOLOJİK BİR ANALİZ: "NEDEN KAÇIYORUZ?"

Yalan söylemek çoğu zaman bir karakter bozukluğu değil, bir savunma mekanizmasıdır. Psikolojik açıdan bakıldığında; yetersizlik hissi, reddedilme korkusu veya cezadan kaçma güdüsü bizi yalana iter.

İş yerinde terfi almak için başkasının fikrini kendi fikri gibi pazarlayan çalışan, aslında bir "statü koruma" savaşı vermektedir.

Okulda ödevini yapmayan öğrencinin "Elektrikler kesildi" demesi, otorite karşısında duyulan saf bir korkunun tezahürüdür.

Sokakta tanımadığımız birine "Yolumun üzeri değil" diyerek yardım etmemek, sosyal enerjimizi koruma ve çatışmadan kaçınma arzusudur.

Sosyolojik olarak ise yalan, toplumun çarklarını döndüren bir "sosyal yağ" görevi görür. Herkesin birbirine sadece "çıplak gerçeği" söylediği bir dünya, muhtemelen 24 saat içinde büyük bir kaosa ve bitmek bilmeyen kavgalara sürüklenirdi.

KÜLTÜREL KODLARIMIZ: ATASÖZLERİ VE DEYİMLER!

Toplum olarak yalana bakışımız biraz çelişkilidir. Hem yereriz hem de bazen "ustaca" söylenmiş bir yalanı takdir ederiz.

"Yalanla imanın arası açıktır" diyerek ahlaki bir sınır çizeriz.

Ancak işimize geldiğinde "Doğru söyleyeni dokuz köyden kovarlar" diyerek dürüstlüğün bedelini hatırlatır, kendimizi rasyonalize ederiz.

"Tatlı dil yılanı deliğinden çıkarır" derken aslında gerçeği esnetmenin diplomatik gücüne vurgu yaparız.

YALANIN TONLARI: BEYAZDAN SİYAHA!

Yalanı sadece "doğru değil" diye tanımlamak yetersiz kalır. Onun da kendine has bir renk paleti vardır:

Beyaz Yalanlar: Karşıdakini kırmamak için söylenen ("Yemek harika olmuş!" gibi), zararsız, sosyal uyum amaçlı yalanlar.

Gri Yalanlar: Hem kendini hem de başkasını koruma amacı güden, sınırları muğlak yalanlar.

Siyah Yalanlar: Tamamen kişisel çıkar için başkasına zarar veren, manipülatif ve yıkıcı yalanlar.

Mavi Yalanlar: Bir gruba ait olduğunu kanıtlamak veya grubun çıkarını korumak için söylenen yalanlar.

HANGİ DURUMLARDA "YALAN SÖYLENEBİLİR?"

Etik tartışmalar bir yana, bazı durumlar vardır ki yalan, doğrudan daha "insani" olabilir:

Moral ve Motivasyon: Ölüm döşeğindeki bir hastaya veya büyük bir yıkım yaşamış birine umut vermek adına gerçeği yumuşatmak.

Güvenlik: Birinin canını veya malını korumak için kötü niyetli birine yanlış bilgi vermek.

Sürprizler: Sevdiklerimizi mutlu etmek için kurgulanan o tatlı oyunlar.

Eğer yalanlarımız başkasının hakkını gasp ediyorsa bu bir suçtur; ancak sadece bir kalbi kırmamak için kelimeleri eğip büküyorsak, bu belki de insan olmanın en kırılgan tarafıdır.

Son cümle: “Yalan, insanın karmaşıklığının bir aynasıdır. Önemli olan, bu maskeyi neden taktığımızı bilmektir.”

Kongre’nin toplandığı yer İzmir’di. Bu bilinçli bir tercihti. Henüz İstanbul işgal altındaydı ve eldeki şehirler içerisinde en büyük ve en gelişmiş olanı İzmir’di. Hinterlandı ile İzmir yanmış ve tahrip olmuştu. Kurtuluşun başladığı yerde kuruluş başladı. Yanmış bir şehirde yeniden bir inşanın başlaması söz konusu olacaktı. Kongre’nin mimarı yine bir İzmirli olan İktisat Vekili Mahmut Esat Bozkurt’tu. Kongre, Batı dünyasına Türkiye’nin sosyalist bir rejime, Sovyet tipi bir yönetime dönüşmeyeceğini de gösterdi. Ancak daha Lozan sonuçlanmadan kapitülasyonlar reddedildi. Milli bir ekonomi ve milli bir burjuvazi yaratılması fikri benimsendi. İkinci Meşrutiyet’te başlayan milli iktisat politikaları bu kez değişerek ve dönüşerek Cumhuriyet rejimine uyum sağlayacaktı. Sanayileşme bir hedef olarak kabul edildi. Ülkenin farklı toplumsal kesimleri; köylü, tüccar, işçi ve sanayici Kongrede temsil edildi. Alınan kararlar liberal olmadığı kadar devletçi de değildi. Milli ve kalkınmacı bir ekonomi modeli benimsendi. Böylece Osmanlı’dan beri devam ede gelen ve yarı sömürge niteliği taşıyan ekonomi politikaları tamamıyla reddedildi.

17 Şubat 1926’da Türk Medeni Kanunu kabul edildi. Bu kanunun altında dönemin bu kez Adliye Vekili olan Mahmut Esat Bozkurt’un imzası vardır. Kanun İsviçre’den alındı. Bozkurt da İsviçre’de hukuk eğitimi almış, doktorasını orada tamamlamıştı. Medeni Kanun, şer’i hukuku ortadan kaldırarak onun yerine geçti. Kanun hukuk önünde kadın-erkek eşitliğini, tek eşliliği ve resmi nikahı getirdi ve kadına mirasta eşitlik ve boşanma hakkı sağladı. Burada önemli olan bir konu da laiklik noktasında atılan bu adımla aile, din dışı bir hukuk alanına bağlandı. Böylece Medeni Kanunla devlet bireyin hayatına dini kimliği üzerinden değil hukuk önünde yurttaş kimliği üzerinden bakılmaya başladı. Osmanlı’nın tebaa ve millet sisteminden kaynaklanan cemaat anlayışı tarihe karıştı. Laik devletin gereği olarak birey ve yurttaş temelli bir modern anlayışa geçildi. Hatta Lozan’da azınlıklara tanınan hukuki ayrıcalıklar Medeni Kanun ile ortadan kaldırıldı. Üstelik bu Lozan’ın tanıdığı azınlıkların kendi istekleriyle gerçekleşti.

İzmir’de toplanan Türkiye İktisat Kongresi, yabancı sermaye ve kapitülasyonlarla yabancıların eline geçen ekonomiyi millileştirerek, Türk milletinin eline vermeyi kendisine hedef olarak koydu. Cumhuriyet bu hedefi büyük ölçüde gerçekleştirdi. Medeni Kanun ile toplum cemaat-ümmet yapısından çıkarak yurttaş ve birey temeline oturdu. Bu, Laik Cumhuriyetin ana hedefiydi. Yine Medeni Kanun, kadını hukuk önünde ikinci sınıf olmaktan çıkarak, erkekle eşitledi, onu eşit bir birey kıldı. Devlet, laikleşme sürecinin ve Hukuk Devrimi’nin bir ürünü olarak meşruiyetini dinden değil Hukuk Devleti’nden, kanunların üstünlüğünden almaya başladı. Hukuk da temelini dine değil akla dayandırdı.

Her iki 17 Şubat’ın kadına dokunduğunu, Cumhuriyetin özünde kadın devrimi olduğunu söylemek gerekir. İzmir’de toplanan Kongreye kadınlar da katıldı. Osmanlı düzeninde böyle bir şeyi hayal etmek bile mümkün değildi. Yeni rejim kadınları ailenin bir parçası olarak toplumun ve ekonominin bir parçası olarak gördü. Kadın sadece bir anne değil, milli ekonominin ve üretimin bir parçasıydı. Kongre, kadını da birey kabul ederek onu ekonominin bir parçası olarak gören Cumhuriyetin habercisi gibiydi.

Medeni Kanun ise kadını kocanın vesayetinden kurtardı. Resmi nikahla onu erkekle eşitlerken, kadının kendi kaderini eline almasına sağladı. Kadının ayrı mal edinmesi, boşanma ve mirasta erkekle eşitlik elde etmesiyle birlikte kadın, erkekten ayrı, bağımsız ve eşit bir birey olarak devlet tarafından tanınmış oldu.

Türkiye İktisat Kongresi, Türk milletine kendi vatanına ekonomik olarak sahip olma ve iktisadi bağımsızlığı sağladı ve bizi yabancılarla eşitledi. Medeni Kanun ise kadınla erkeği, gayrimüslim ve Müslüman’ı eşitledi, onlar arasında ayrım gözetmeksizin hepsini hukuki anlamda yurttaş kıldı. Bu Osmanlı’da hayal edilebilecek bir şey değildi.

Türkiye İktisat Kongresi, yeni Türkiye’nin cihangir, savaşçı ve fetihçi bir devlet olmayacağını, bir iktisat devleti olacağını, halkının üretici olacağını, kılıcın yerini sapanın alacağını gösterdi. Cihangirlikten barışçı ve üretici bir topluma dönüşen ülkede Medeni Kanun ile her vatandaş eşit ölçüde hak sahibi olacaktı. Bu yurttaşlıktır. Dini ve etnik kimliklerin ötesinde ve üstünde bir yurttaşlık tanımıdır. Bu noktada her iki 17 Şubat çağdaş Türkiye’nin en önemli kilometre taşlarındandır.

Türk Devrimi, kadını Medeni Kanun ile hukuken birey kıldı. Topluma ve aydınlara kabul ettirmek için kadın devrimi kademeli bir şekilde gerçekleştirildi. Kadının siyasal haklarını alması ve karma eğitim de kademeli olarak gerçekleşti. Atatürk bu konuda sabırlı ama kararlıydı. Hukuken birey olan kadın siyaseten de erkekle eşitlendi; seçme ve seçilme hakkı elde etti. Laikleşme ve ulus devlet politikaları, kadını ekonomide, toplumsal hayatta ve eğitimde görünür hale getirdi. Erkekle eşitlenen, görülen ve görünür kılınan çağdaş Türk kadını deyim yerindeyse modern Türkiye’nin simgesiydi. Cumhuriyet, kadın özgürlüğü demekti.

Cumhuriyetin, çağdaş Türkiye’nin gurur kaynağı haline getirdiği, toplumsal hayatta, mesleklerin neredeyse tümünde öne çıkan kadınlar 1950 sonrasında Cumhuriyetin öznesi olmaktan çıkarılarak öncelikle ailenin parçası olarak dönüştürülmeye çalışıldı. Devletin bu konudaki koruyuculuğu ve teşviki görece zayıfladı. Ancak bu noktada Cumhuriyetin kazanımlarıyla güçlenen toplum, kazanımlarına da sahip çıkmaya başladı. Devletin öncülüğü ve teşviki zayıflasa da toplumun dönüşümü önemli bir kazanım oldu.

Nüfusunun çoğunluğu Müslüman ülkeler içerisinde kadının hukuken erkekle eşitlenmesi, aile hukukunun dinsel alanın dışına çıkarılmasını ve laik bir temelde kadınla erkeğin eşitlenmesi ilk olarak Atatürk ve Türk Devrimi ile sağlandı. Çağdaşlaşma yolunda ilerleyen diğer Müslüman ülkeler Türkiye’nin başarısını tekrar edemediler. Örneğin Nasır liderliğindeki Mısır, kadının eğitim almasını ve iş gücünde yer almasını sağlasa da aile hukuku dinsel alanın dışına hiç çıkamadı. Bu noktada bir ikilem meydana geldi. Evin dışında kadın modern bir kimlik taşır gibi görünse de evin içinde yine dinsel hukuka bağlı kaldı. Hukuki zemine oturmayan kazanımlar, Mısır’da İslamcılığın ilerlemesini kolaylaştırdı. Bu nedenle de Mısır, Müslüman Kardeşler ile otoriter ordu yönetimi arasında kaldı.

Mısır’daki durumun benzeri İran’da da geçerliydi. Atatürk’ü modelleyen ama Onun vizyonuna ve kapasitesine sahip olmayan Rıza Şah’tan sonra yerine Muhammed Rıza Şah döneminde İran’da kadınlar üniversiteye gitseler ve hatta mini etek bile giyebilseler de aile hukukunda, miras hukukunda dini yapının dışına çıkamadılar. Hukuki bir güvenceye Mısır’da ve İran’da kavuşamadılar. Laik bir devlet ve toplum düzeni inşa edemediler. 1979 İran İslam Devrimi, kadınların önceki kazanımlarını kolayca ortadan kaldırdı.

Türk Devrimi, çağdaş bir toplum ve devlet inşa ederken bunu kılık ve kıyafetin ötesinde hukuk düzeniyle, laikleşme ve uluslaşma süreciyle birlikte başardı. Bu, Atatürk’ün kurucu felsefesinin ve zihniyet dünyasının genişliği ve Türk milletinin şansıydı.

Her iki 17 Şubat da kutlu olsun.

Tribünde "Med Cezir" Rüzgarı

4 bin biletli seyircinin salonu hınçahınç doldurduğu maçta, Göztepe taraftarının neden "özel" olduğunu bir kez daha anladık.

Bebek arabasıyla gelen annelerden, formasını gururla taşıyan ortaokul öğrencilerine kadar her yaştan sarı-kırmızılı yürek oradaydı. Gürsel Aksel Stadı’nın o meşhur atmosferi, Alsancak’ın voleybol parkelerine taşınmıştı. Levent Yüksel’in "Med Cezir" şarkısı binlerce ağızdan tek yürek yükselirken, Göztepe’nin sadece bir futbol kulübü değil, bir şehir kimliği olduğu gerçeği salonun tavanında yankılandı.

Cansu Özbay’a Vefa, Sahada Tansiyon

Maç duygusal bir sürprizle başladı. Göztepe altyapısından yetişen milli pasörümüz Cansu Özbay, eski yöneticisi Faruk Gönen’in elinden çiçeğini alırken duygusal anlar yaşandı. Ancak maçın başlamasıyla duygusallık yerini yüksek tansiyona bıraktı.

Başhakem Arzu Uzatöz’ün kararları zaman zaman ortamı elektriklendirdi. Öyle ki; itirazların dozunun arttığı anlarda Vakıfbank’ın tecrübeli hocası Giovanni Guidetti kırmızı kart görürken, yıldız oyuncu Zehra Güneş de sarı kartla oyunun gerginliğinden payını aldı.

İkinci Seti "Seyirci" Aldı

İlk seti hanesine yazdıran Vakıfbank, ikinci sette adeta bir duvarla karşılaştı. Ama bu duvar sadece bloklardan değil, tribünden yükselen o hiç susmayan uğultudan örülmüştü.

Seyircinin itici gücüyle vites artıran Göztepe, seti 25-21 kazanarak dev rakibine "buradan çıkış o kadar kolay değil" dedi. O seti deyim yerindeyse parkeye kalbini koyan Göztepe taraftarı kazandırdı.

Ataman Güneyligil ve Geleceğe Yatırım

Göztepe’nin hocası Ataman Güneyligil için ayrı bir parantez açmak şart. Bir tarafta dünya yıldızları, diğer tarafta ise henüz 15 yaşında bir genç; Melis Erdoğan. Güneyligil’in böylesine kritik ve baskılı bir maçta genç pasör Melis’e maç boyu şans vermesi, Türk voleybolu adına alkışlanacak bir cesaret örneğiydi. Melis’in o atmosferdeki soğukkanlılığı, Göztepe’nin geleceğinin emin ellerde olduğunun kanıtı gibiydi.

Ezgi ve Bajema: Sahadaki İnanmışlık

Göztepe’de iki isim vardı ki, son ana kadar pes etmediler. Devre arasında takıma katılan Ezgi Bektaş, belki de sarı-kırmızılı formayla en iyi maçını çıkardı.

Ezgi, 18 sayıyla Maria Markova ile birlikte maçın en skorer ismi olmayı başardı. Ona 17 sayıyla eşlik eden Kara Bajema ise hücumdaki etkinliğiyle alkış aldı.

Vakıfbank tecrübesiyle 3-1 kazanarak İzmir’den galibiyetle ayrıldı belki ama; Göztepe hem Türk voleyboluna kazandırdığı genç yetenekleri hem de voleybolu bir futbol derbisi coşkusuyla yaşayan taraftarıyla gönüllerin kazananı oldu.Göztepe pasörü Melis Erdoğan

Bir önceki yıla göre yaklaşık 11 bin kişilik artış, kağıt üzerinde "yavaşlamış bir büyüme" gibi görünse de madalyonun öteki yüzü oldukça karanlık. İzmir, yıllardır süregelen kontrolsüz göç ve yapılaşma baskısı altında can çekişirken şu soruyu sormanın vakti geldi: İzmir 5 milyon kişiyi gerçekten barındırabilir mi?

ALTYAPI, TRAFİK VE SU SORUNU!
İzmir’in en büyük sınavı kuşkusuz su. İklim krizi kapıdayken ve baraj doluluk oranları her yıl daha fazla endişe verirken, artan her bir kişi musluktan akan suyun geleceğinden çalıyor. Mevcut su kaynaklarımız bu tempoyu kaldırmaya yetmeyecek noktada.

Trafik ise artık sadece belli saatlerin değil, günün her anının kabusu. Dar sokaklar, yetersiz ana arterler ve her geçen gün trafiğe çıkan binlerce yeni plaka... İzmir’in ulaşım altyapısı, 4,5 milyona dahi dar gelirken, 5 milyonluk bir projeksiyon şehri kilitlenme noktasına getirecektir.

DEPREM VE YAPILAŞMA GERÇEĞİ!
İzmir bir deprem şehri. 30 Ekim 2020’de yaşadığımız acı tecrübe hala taze. Şehirde hala dönüştürülmeyi bekleyen binlerce riskli yapı varken, yeni göçlerin yarattığı konut talebi "hızlı ve plansız" yapılaşmayı tetikliyor.

GÖÇÜ NASIL KONTROL EDERİZ?
İzmir’in "yaşanmaz" hale gelmemesi için acil ve radikal önlemlere ihtiyaç var. Göçü bir yasakla durduramayız ancak akıllı yönetimle kontrol altına alabiliriz.

Sadece İzmir merkeze yığılmayı önlemek adına, çevre ilçelerde (Kemalpaşa, Ödemiş, Tire, Bergama gibi) tarıma dayalı sanayi ve istihdam alanları genişletilmelidir.

Yıllarını haritacılık mesleğine vermiş teknik biri olarak önerim, şehir planlamasında "taşıma kapasitesi" esas alınmalıdır. Bir bölgenin altyapısı, suyu ve yolu kaç kişiye yetiyorsa, o bölgedeki yapılaşma izni o kapasiteyle sınırlandırılmalıdır.

Büyükşehirlerdeki yoğunluğu azaltmak adına, aşırı yoğun bölgelerde yeni yerleşimleri caydıracak veya altyapı maliyetini karşılayacak düzenlemeler tartışılmalıdır.

İzmir’in merkezini rahatlatmak için ulaşımı raylı sistemlerle desteklenmiş, kendi kendine yeten, iş ve yaşam alanlarının bir arada olduğu modern uydu kentler kurulmalıdır.

İzmir, sadece bir rakamdan ibaret değildir; bir kültür, bir yaşam biçimidir.

Son cümle: “İzmir’de nüfus artışını altyapı ve çevre politikalarıyla eşgüdümlü yönetemezsek, "Ege’nin İncisi" sadece eski fotoğraflarda kalan bir anı haline gelecek.”

Şeyh Sait İsyanı, 13 Şubat 1925 tarihinde çıkan Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgesine yayılan geniş kapsamlı bir isyan. Şeyh Sait, Nakşibendi kökenli ve ticaretle uğraşan bir insan. Koyun ticareti yapıyordu. Çeşitli kaynaklarda 120 bin koyununun olduğu dile getirilmektedir. Görüleceği üzere Şeyh Sait bir hayli de zengindi. Karşımızda zengin bir şeyh bulunmaktadır.

Şeyh Sait ile ilgili görmezden gelinen bir nokta var. Kendisi Milli Mücadele’yi desteklemeyen, işgal edilen ülkeyi kurtarmak için kılını kıpırdatmayan ve herhangi bir çaba içerisine girmeyen biridir. Milli Mücadele, benim açımdan turnusol kağıdıdır. Hepimiz için de öyle olmalıdır. Kişinin Milli Mücadele karşısındaki tavrı belirleyicidir. Milli Mücadele’nin yanında mı yer almıştır, karşısında mı yer almıştır?

Şeyh Sait İsyanını öncelikle bir dini nitelikteki isyan olarak görmek gerekir. Hilafetçi, şeriatçı niteliği olan bir isyan. Ancak isyanı destekleyenler arasında Azadi hareketi ile Kürt Teali Cemiyeti de dikkat çekmektedir. Uğur Mumcu’nun deyimiyle bu İngiliz Kürtçülüğüdür. Aslında 100 yıl arayla Türkiye’deki Kürtçülük hareketinde bir değişiklik yoktur. Emperyalizmin yedeğinde bir Kürtçülük hareketi söz konusudur. Ancak diğer taraftan Kürt ayaklanmaları yine yanlış bilinenin aksine sadece Cumhuriyet dönemine özgü değildir. 19. Yüzyıldan itibaren özellikle II. Mahmut’un merkezi bir yönetim yaratma çabasına bir tepki niteliği taşımaktadır. Bedirhani ayaklanmaları, Babanzade ayaklanmaları bu bağlamda anılmalıdır.

1925 yılı itibarıyla iç ve dış konjonktür isyanın çıkması için uygundu. Halifelik kaldırılmış, medreselerin kapatılması öğretim birliği kanunu ile sağlanmış ve laikleşme yolunda büyük bir ilerleme sağlanmıştır. Hatta bu toplu devrimler –Halifeliğin kaldırılması başta olmak üzere- Türk Devrimi’nin en önemli kısmı olarak değerlendirilebilir. Laikleşme yolunda atılan adımlar Şeyh Sait ve benzerlerini rahatsız etmiş, isyanın dini ana referans noktası ve meşruiyet kaynağı bu olmuştur. Bununla birlikte isyanın Cibranlı Halit Bey’in liderlik ettiği Azadi hareketi ve Kürdistan Teali Cemiyeti ile bağı açık ve nettir. Kürdistan Teali Cemiyeti deyince akla gelecek isim Seyit Abdülkadir idi. İsyan her ne kadar Şeyh Sait isyanı olarak anılsa da, Şeyh Sait ile birlikte anılması gereken isim Seyit Abdülkadir’dir. Seyit Abdülkadir, isyanın çıktığı dönemde Şeyh Sait’ten çok daha güçlü ve etkili bir isim. Kürdistan Teali Cemiyeti’nin Mütareke döneminden beri İngiltere ile bağı vardı. Dolayısıyla bu yapının ucu Damat Ferit’ten Hürriyet ve İtilaf Fırkası’na ve Vahdettin’e kadar uzanmaktadır. Bu noktada bunların kesişme kümesi olarak Şeyh Sait ortaya çıkmaktadır. Şeyh Sait dini kimliği ile isyanı kitleselleştirebilecek ve daha etkili olabilecek bir isim olarak düşünülmüş olmalıdır.

Şüphesiz isyanın bir de dış cephesi var. 1923’te Lozan’dan sonraya bırakılan Musul meselesi isyanın zamanlamasıyla çakışmaktadır. Lozan’da çözülemeyen bir sorun olarak Musul, Türkiye’nin en sıcak sorunlarının başında geliyordu. Bu sorun İngiltere ile Türkiye arasında görüşmeler yoluyla çözülecek şekilde sonraya bırakılmıştı. Oysa bu dönemde Türkiye savaş yorgunu bir ülke olarak, çağdaşlaşma ve kalkınma yoluna girecek şekilde devrimleri yapmak noktasında acele etmekteydi.

Türkiye’nin Lozan’da Musul ile ilgili tezi, bölgede (Musul, Kerkük ve Süleymaniye) plebisit/halk oylaması/referandum yapılmasıydı. İnönü, Türk ve Kürtleri birlikte değerlendirerek nüfus çoğunluğunun onlara ait olduğunu belirtti ve toplam 500 bin civarındaki nüfusun kararı kendisinin vermesini istedi. Türkiye’nin kendine duyduğu özgüven dikkat çekicidir. Gerçekten dönemin Türkiye’si saygınlığı itibarıyla plebisitte lehine sonuç alacak gibiydi. 100 yıl sonra benzer bir durumda sonucu ve nedenlerini okuyucuların hayal gücüne bırakıyorum.

Türkiye’nin demokratik ve özgüvenli tavrını, demokrasinin beşiği İngiltere hiçbir şekilde kabul etmedi. Gerekçe olarak da bölge halkının cehaletini gösterdi. Bölge halkının plebisitin bile ne olduğunu bilmediğini ileri sürdü. Dolayısıyla sorunun çözümü tıkandı. Lozan’da Musul meselesi nedeniyle barış süreci uzayınca, Türkiye Musul’u dışarıda bırakarak acil barış ihtiyacını temin etti. Musul meselesini sonraya bıraktı. Türkiye’nin Trablusgarp, Balkan, Birinci Dünya ve İstiklal savaşların arka arkaya yaşandığı bir dönemin ardından barışa, huzura, yaralarını sarmaya, ordusunu terhis etmeye ihtiyacı vardı. Savaşacak gücü ve kaynakları yoktu. Birinci Dünya Savaşı’nda yaklaşık 2 milyon kişiyi askere almıştı. Savaş sonunda büyük insan kaybına uğramış, ülke topraklarının bir bölümü savaş alanına dönmüş, Mondros ve Sevr’in ardından tekrar zorlukla silaha sarılmak zorunda kalmıştı. Son enerjisini de burada tüketmişti.

İnsanlar ömürlerini cephelerde geçirmişti. Yakın zamanda elime geçen bir belgede Yahya Çavuş’un hikayesini anlatmak isterim. 1905’te Yemen isyanını bastırmaya gitmiş, sonra 1909’da terhis olmuş, 1910’da tekrar askere almışlar. 3 yıllık bir dönemin ve Balkan savaşlarının ardından 1913’te tekrar terhis olmuş. 1915’te seferberlik ilan edilince tekrar askere almışlar, cepheye sevk etmişler. Sonraki terhis tarihi ise 1924. Toplamda askerlik süresi 16 yıl. Ömrü savaşlarda geçen bir milletin kalkınmasını, ilerlemesini beklemek mümkün mü? Yahya Çavuş örneği tek bir örnek değil. Yüz binlercesi vardı. Dolayısıyla 1923’te savaş yorgunu bir milletin yaralarını sarması, kaybolan, azalan nüfusunu tekrar artırması ve sosyo-ekonomik sorunlarını çözmesi gerekiyordu. Bunun için de ordunun büyük bölümünün terhis edilmesi, savaş durumundan çıkılması gerekiyordu. Bu nedenle de Lozan barışını imzalamak bir zorunluluktu. Kasım 1922’de başlayan görüşmeler Temmuz 1923’te anlaşmayla sonuçlandı.

Şeyh Sait isyanı çıktığında Türkiye, Lozan’ı imzalamış olmanın verdiği huzuru yaşasa da Batı dünyasıyla ilişkilerini henüz normalleştirememişti ve Musul meselesi, Türkiye-İngiltere gerilimini –savaş tehlikesi de dahil olmak üzere- tırmandırıyordu. Lozan sonrasında iki ülkenin kendi aralarında görüşerek sorunu çözmeleri, çözemedikleri takdirde de Milletler Cemiyeti’nin devreye girmesi kararlaştırılmıştı. İki ülke anlaşamadığı için Milletler Cemiyeti’nin hakemliği devreye girdi ve MC heyeti 11 Şubat’ta Musul’a geldi. Şeyh Sait İsyanı 13 Şubat’ta çıktı. Tesadüfün böylesi mümkün müdür? İsyanın arkasında İngiltere’nin desteğini görmek mümkündür. Neticede isyan İngiltere’ye yaradı.

Dersim isyanının çıkış döneminin Hatay sorununun yaşandığı döneme denk gelmesi gibi Şeyh Sait isyanının çıkışı da Musul meselesinin gündemde olduğu, İngiltere ile gerilimin tırmandığı bir dönemde gerçekleşti. İsyan nedeniyle Türkiye’nin Türk-Kürt birlikteliğine, ayrılmazlığına dair tezi zarar gördü. Bölgede 100 yıl öncede emperyalizm vardı, bugün de var. Sadece başat aktörleri değişti. Dün başat aktör İngiltere idi, bugün ABD. O dönemde Milliyetler Cemiyetinin inceleme komisyonunun hazırladığı raporda İngiltere lehine karar alınmasında isyanın bir hayli etkisi oldu. Milli Mücadele döneminde ve Cumhuriyetin ilk yıllarında Türkiye’nin başarısı bağımsız bir Kürdistan kurulmasını engellemek oldu.

Cumhuriyeti kuranlar, tüm diğer etnik unsurlarla beraber Türk-Kürt birlikteliği tezini benimsediler, Lozan’da da bunu savundular. Bugün de Şeyh Sait’in torunları, Öcalan’ın yeğeni TBMM’de milletvekili ise Türkiye’nin sorunu emperyalizmin aparatlığını benimseyen ayrılıkçı ve bölücü terör sorunudur. Ötesi değildir. Ortak bir milli kimlik etrafında birleşmek ve bu coğrafyada barış içinde kalkınarak demokratik bir ülke inşa etmek Cumhuriyetin ikinci yüzyılındaki görevimizdir.

Şeyh Sait İsyanı ve yargılama süreci hakkında yeni bir kaynak:

Semih Çınar, İsyan ve Hüküm: Şeyh Said İsyanı ve İsyanın Yargı Süreci, İdeal Kültür Akademi, İstanbul, 2025.