Haluk Bilginer’in Türk sineması yerine Türkiye sineması demeyi tercih ettiğini beyan etmesi ama İngiliz tiyatrosu demekte sakınca görmemesiyle birlikte bir tartışma başladı. Türk kimliğinin tarihsel arka planına bakmakta fayda var.
Osmanlı Devleti, son yüzyıllarında nafile çabalarla çöküşten kurtulmaya çalıştı. Bu çabaları başarısız olsa da Kurtuluş Savaşı’nın verilebilmesine ve Cumhuriyetin kurulabilmesine imkan sağladı. Aslında bilenen adıyla Tanzimat Fermanı (Gülhane Hattı Hümayunu), bozulan düzeni yeni baştan düzeltmeyi ve Osmanlı ahalisi arasında fark gözetmemeyi vaat ediyordu. Ancak millet sistemi çerçevesinde yüzyıllarca yan yana ama ayrı kompartımanlarda yaşayanların ortak bir kimlik etrafında birleşmesi mümkün değildi. Bununla birlikte bu denendi. Birinci Meşrutiyet ve onun egemen düşünce yapısı olan Osmanlıcılık, farklı etnik ve dinsel kökenlerden gelen insanların parlamentoda temsil edilerek sisteme entegre edilmeleri, böylece de ayrılıkçı amaçlardan vazgeçecekleri umudunu kapsamaktaydı. Osmanlıcılık düşüncesinin bir diğer adı da ittihad-ı anasır idi; yani dini ve etnik unsurların birliği.
Birinci Meşrutiyetin anayasası olan 1876 Anayasasının 8. Maddesi, “Devleti Osmaniye vatandaşı olan fertlerin tümüne hangi din ve mezhepten olurlarsa olsunlar istisnasız Osmanlı olarak tanımlanırlar…” demektedir.
Bir geleneksel imparatorluk olarak din ve mezhep ayrımı gözetmeksizin halkın tümünü Osmanlı olarak tanımlamak, “hayali” bir millet yaratmak anlamına geliyordu. Bir “hanedan” adını millet yerine koymak elbette gerçekçi değildi. Günümüzde bile kendini “Osmanlı torunu” olarak tanımlayanlar var. Oysa hanedan aidiyeti değil, milliyet aidiyeti esastır. Avrupa’da örneğin kendini Habsburg torunu, Burbon torunu, Hohenzollern torunu olarak tanımlayana rastlamazsınız. Hanedan ailesine mensupsanız o ayrı elbette. Nasıl o dönemde Osmanlı milleti tanıtımı gerçekçi değildiyse bugün de Osmanlı torunu olmak o ölçüde gerçekçi değil. Ancak şüphesiz Osmanlı tanımı geniş ve kapsayıcı bir tanımdı. Aslında kendini Osmanlı torunu olarak görmek aidiyet tanımında bugün yaşadığımız sorunun açık bir göstergesidir. Batı dünyası, özellikle Batı Avrupa 500 öncesinden beri biraz sancılı bir şekilde de olsa dini kimliklerden milli kimliklere geçti. Bu geçiş, Fransız Devrimi sonrasında daha da yaygınlaştı. Milli kimliklerin, milliyetlerin ortaya çıkışı ulusal egemenlik ve demokrasiyle birleşti.
1924 Anayasası’na kadar kimlik aidiyeti meselesi Türkiye’de tartışmalıydı. Örneğin Kurtuluş Savaşı sırasında Birinci Meclis’te kimliğimizin ne olduğu meselesi tartışılmıştı. Birinci Meclis’te farklı etnik kimliklerin Türk ortak kimliği ile tanımlanmasının benimsemediği, bunun yerine birleştirici kimlik olarak İslam kimliğine daha yakın olunduğu görülmektedir. Nitekim Meclis’te 1 Mayıs 1920 tarihinde Kastamonu milletvekili Yusuf Kemal (Tengirşenk) Bey’in yaptığı Türklük vurgusuna Sivas milletvekili Emir Paşa’nın itirazı tartışmalara neden oldu. Emir Paşa’nın ortak kimlik olarak Türklük vurgusunun yapılmaması, onun yerine Müslümanlık ve İslamiyet vurgusu yapılması isteği itirazlara yol açtı. Yusuf Kemal Bey’in Türk derken İslam anlamında kullandığı, Emir Paşa’nın bu ifadeyi çarpıttığı şeklindeki itirazlar arasında, Emir Paşa sözlerini zorlukla tamamladı. İtirazlar sonrasında Emir Paşa sözlerini yumuşattı ama fikrinden de geri adım atmadı. Uzlaşma sağlama görevi Meclis Başkanı Mustafa Kemal Paşa’ya düştü. Aşağıdaki cümleleri genel olarak akademik camiada bilinen cümleler olmakla beraber, Emir Paşa’nın sözleri neticesinde Meclis’te uzlaştırma amacıyla söylendiği pek de bilinmemektedir:
MUSTAFA KEMAL Pş. — Efendiler, meselenin bir daha tekerrür etmemesi ricasiyle bir iki nokta arz etmek isterim: Burada maksudolan ve Meclisi Âlinizi teşkil eden zevat yalnız Türk değildir, yalnız Çerkes değildir, yalnız Kürd değildir, yalnız Lâz değildir. Fakat hepsinden mürekkep anasırı islâmiyedir, samimî bir mecmuadır.
Atatürk, İstiklal Savaşı sırasında iç çatışmaya düşmemek adına tartışmayı ertelemiş, orta bir yol bulmuştur. Ancak görüldüğü üzere o dönemde kimlik meselesinin belirsizliği halen tüm sıcaklığı ile sürmekteydi. Burada da Osmanlı kimliği gibi –biraz dini kimlikle daraltılsa da- geniş kapsamlı bir kimlik tanımlaması söz konusuydu. Yürütülen İstiklal Savaşı gayri Müslim unsurları dışarıda bırakmış, dini bir kimlik ağır basmıştı.
Cumhuriyet’le ve devrimlerle beraber, dini kimlikten seküler/laik bir milli kimliğe geçiş –Batı’dan bir hayli geç olsa da- Türkiye’de de başladı. 1924 Anayasası tartışmalarında ve Anayasanın Türk tanımında bunu görmek mümkündür. 1924 Anayasası tartışmaları sırasında bugün de tartışılan Türklük ve Türkiyelilik kavramları da ele alınmıştır. Anayasanın 88. Maddesi Türk kavramını tanımlar:
Madde 88: Türkiye ahalisine din ve ırk farkı olmaksızın Türk adı verilir…
Yapılan tanım bütün etnik ve dinsel unsurları içeren, asimilasyoncu değil entegre edici bir kapsayıcılıktadır. Mart 1924 tarihinde Meclis’te yapılan anayasa tartışmaları sırasında Mersin milletvekili Niyazi Bey, ülkeye Türkeli denilmesini, Konya milletvekili Naim Hazım da ahaliye Türkiyeli denilmesini önerdi. Her iki öneri de kabul edilmedi.
1924 Anayasası’nda tanımlanan Türklük tanımı Atatürk’ün de farklı zamanlarda kullandığı ifadelerle örtüşmektedir:
"Türkiye Cumhuriyeti'ni kuran Türkiye halkına Türk Milleti denir" (1925).
“Millet, dil, kültür ve ülkü birliği ile birbirine bağlı vatandaşların teşkil ettiği siyasal ve sosyal topluluktur” (1930).
“Diyarbakırlı, Vanlı, Erzurumlu, Trabzonlu, İstanbullu,Trakyalı ve Makedonyalı hep bir ırkın (milletin) evlatları, hep aynı cevherin damarlarıdır” (1932).
Yukarıdaki tanımların hiçbirinde etnik ve dini kimliğe vurgu yok. Son ifadede geçen ırk tanımı ise millet karşılığı kullanılmıştır. Tıpkı İstiklal Marşı’ndaki gibi…
Türk kavramı etnik kimlik olmanın ötesinde ortak milli kimlik olarak, kapsayıcı bir kimlik olarak kullanılmıştır. Bilindiği üzere tarihsel açıdan iki tip milliyetçilik anlayışı var. Biri yurttaş temelli Fransız tipi milliyetçilik, diğeri ırk temelli Alman tipi milliyetçilik. Atatürk başta olmak üzere Cumhuriyetin kurucuları bütün etnik ve dinsel unsurları kapsayıcı, ümmetten millete geçişi amaçlayan laik bir milli kimlik hayal ettiler.
Cumhuriyetin ikinci yüzyılında bile sözde entelektüel çevrelerde yapılan tartışmalar kaygı verici. Oysa Türkiye Cumhuriyeti, Osmanlı mirası üzerine kuruldu. 1774 Küçük Kaynarca’dan beri içeriye göç aldı. Kırım, Balkanlar ve Kafkasya’dan… Toplamda 1927’de ülke nüfusunun 13,6 milyon olduğu dikkate alınırsa, 1774-1923 arasında 150 yılda gelenlerin toplam sayısı 5 milyon. 5 milyon kişi de o topraklarda katledildi. Gelenler, Anadolu’nun homojenleşmesine imkan sağladı. Diğer taraftan gelenlerin gidecekleri tek vatan toprağı da burasıydı. Kurtuluş Savaşı da bu temeller üzerine inşa edildi. O ölüm kalım savaşı da ondan verildi. Kıymetini bilmek zorundayız. Unutmamalıyız ki buradan gidecek yerimiz yok. Türkiye’yi Lübnan ve Irak gibi etnik ve dini kimliklere siyasal ve toplumsal statüler tanınan ülkelere dönüştürmek, Türkiye’yi çağdaş ve demokratik bir ülke kılmayacak. Cumhuriyetin kurucuları Batı tipinde demokratik bir Cumhuriyet hayal ettiler, Ortadoğu tipi/Lübnan modeli bir Cumhuriyet onların hayal dünyasında yer almıyordu. Lübnan modelinde kimlik temelli yönetim modeli, iç savaş ve bölünme tehlikesini de beraberinde getirmektedir. Çağdaş demokrasiler sosyal, ekonomik ve sınıf temellidir. Laik ulus devlete dayanır.
Fransız, İtalyan, Alman, İngiliz ifadelerini rahatlıkla kullananların Türk yerine Türkiye/Türkiyeli demeyi tercih etmeleri tam anlamıyla emperyalizmin devşirmeleri olduğunu gösterir. Ulus devlet modelinin Batıya ait olduğu, Doğu toplumlarında ulus devletin olamayacağını benimseyen Oryantalist bir zihniyettir. Bu ifadeleri dile getirenlerin bu ülkeyle, Cumhuriyetle, Atatürk ve Türk milletiyle duygusal bağ ve özdeşim kurmaları mümkün değildir.
Sonuç olarak ve özetle söylemek gerekirse Atatürk’ün kurduğu Cumhuriyet, bir ulus devlettir. Bu ulus devlet etnik ve dini kimlik temelli değil, vatandaşlık temelli bir devlettir. 1924 Anayasasının tanımladığı Türk ifadesi vatandaşlık temellidir, kültür temellidir. Etnik ve dini kimlikleri yok sayan değil kapsayan bir ifadedir. 1876 Anayasasında Osmanlı kavramı ne kadar geniş ve kapsayıcı ise 1924 Anayasasındaki Türk kavramı da o kadar geniş ve kapsayıcıdır. O nedenle Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları etnik, dini kimlikleri itibarıyla hangi kökenden gelirlerse gelsinler Türk’türler. Haluk Bilginer ve benzerleri İngiliz tiyatrosu derken nasıl İskoç, Galli, İrlandalı kökenleri kapsıyorsa Türk ifadesi de ortak milli kimlik olarak bütün etnik ve dini unsurları kapsıyor. Rahat olsun. Bu ortak milli kimlik İngiliz, Fransız, Alman ve İtalyan’ın ve hatta Yunan’ın ne kadar hakkıysa Türk milletinin de o kadar hakkıdır.
