Akademik camiada Milli Mücadele, İstiklal Savaşı, Türk İstiklal Savaşı, Kurtuluş Savaşı ve Türk Kurtuluş Savaşı kavramları birlikte ve eş anlamlı olarak uzun yıllardır kullanılmaktadır. Bu kavramların yerine sadece Milli Mücadele kavramını kullanmak gerektiğini, çünkü istiklalimizi hiç yitirmediğimizi 2021 yılının 9 Eylül’ünde bir köşe yazısında Murat Bardakçı dile getirmişti. Erhan Afyoncu da bunu desteklemişti. Genel olarak baktığımızda milliyetçi-muhafazakar eğilimli tarihçiler –bazı gerekçelerle- Milli Mücadele kavramını tercih ediyorlar.
Nitekim en son Milli Eğitim Bakanı da Kurtuluş Savaşı kavramını reddederek Milli Mücadele kavramını kullanacaklarını belirtti. “Neyden kurtuluyoruz? Ondan önce koskoca Osmanlı İmparatorluğu vardı.” Sayın Bakan’ın koskoca dediği imparatorluk gerçekten vardı ama o 16. Yüzyılda kaldı. Gerçekten de Osmanlı, Türk-İslam tarihinin en büyük imparatorluğudur. Batı karşısında 300 yıl ilerleyebilmiş ve 300 yıl da savunmada kalabilmiştir. Ancak kapitalizm ve milliyetçilik karşısında geleneksel tarım imparatorluğu olmaktan çıkamayınca çöktü.
19. Yüzyılda yarı sömürge haline geldi. Denge politikalarıyla güçlükle ayakta kalabildi. Nitekim İlber Ortaylı 19. Yüzyılı imparatorluğun en uzun yüzyılı olarak tanımlar. Çünkü bu yüzyıl bir türlü geçmek bilmemiştir. Emperyalist güçler hem Osmanlı’nın topraklarını yağlamamış, onu yarı sömürge konumuna getirmiştir. II. Abdülhamit döneminde, bugünkü Türkiye’nin iki katı toprak kaybedildi. Dış borçlar nedeniyle Duyunu Umumiye İdaresi kuruldu. Reji idaresi yine yabancıların kontrolünde idi. Bu durum limanlar, demiryolları için de geçerliydi. Dolayısıyla lime lime edilen bir Osmanlı’dan 19. Yüzyılda geriye pek de bir şey kalmamıştı.
Onu ne İttihatçılar ne de II. Abdülhamit kurtarabildi. Ama İttihatçılar ona kurtulabileceği ruh ve enerjiyi, örgütlenmeye yeteneğini kazandırdılar. Diğer taraftan Karlofça (1699), Küçük Kaynarca (1774) ve Berlin (1878) gibi anlaşmalar, 1918’deki Mondros’un ve 1920’deki Sevr’in habercisiydi. Dolayısıyla Mondros ve Sevr’e de bir günde gelmedik.
Mondros sonrasında işgal edilen vatanı kurtardık. Önümüze konan Sevr’di. Bunu tarihin çöp sepetine attık. Yerine Lozan’ı koyduk. Tam bağımsız bir ülke yaratabildik. Üstelik bu, bir avuç idealist genç subayın öncülüğünde gerçekleşti. Bir devlet operasyonu falan da değildi. Amasya Genelgesi, o zamanın devletini simgeleyen Vahdettin ve Damat Ferit’lere meydan okuma hareketiydi. Bu noktada bir bağımsızlık savaşı olduğu kadar bir ulusal egemenlik savaşı da söz konusudur.
Türk Kurtuluş Savaşı’nın iki yönü var; dışarıya karşı bağımsızlık, içeriye/padişah-halifenin mutlak monarşisine karşı da ulusal egemenlik mücadelesi. Türk Kurtuluş Savaşı’nın iç isyanlar nedeniyle bir iç savaş boyutu da olduğunu söylemek gerekir. Sina Akşin, Mesut Uyar gibi hocalarımız bu yöne dikkat çekmektedirler.
Yürütülen mücadelenin İstiklal Savaşı yönü ağırlıktaydı. O nedenle kabul edilen marşa Milli Mücadele marşı demediler, İstiklal Marşı dediler. Verilen madalyaya Milli Mücadele madalyası demediler, İstiklal Madalyası dediler. Kurulan mahkemenin adı da Milli Mücadele Mahkemesi değildi, İstiklal Mahkemesi idi. Kazım Karabekir gibi savaşın içinden gelen ve Atatürk’le çatışan isimler bile İstiklal Harbimiz diye kitaplar yazdılar. 1925 yılı sonunda Genelkurmay Başkanı Mareşal Çakmak, Başbakan İnönü’ye yazdığı resmi yazıda yürütülen mücadeleye ne ad verilmesi gerektiğini sordu. İnönü’nün verdiği cevap İstiklal Harbi oldu.
Şimdi yukarıda saydığım tüm kavramların dışında sadece Milli Mücadele kavramını tercih etmek, şüphesiz ideolojik bir tercihtir. Üstelik bu tercih ülkeyi kurtaranların yaptığı tanıma rağmen yapılan bir tercihtir. Ben kendi adıma bu kavramların tümünü kullanıyorum. Tepeden dayatmaya karşıyım. Akademik özgürlükleri kısıtlayan bir nitelik taşıyor. Üniversitede Milli Mücadele Tarihi adıyla ders okutuyorum. Tarih bölümünde bu dersi koyarken isim tercihim bu olmuştu, ama diğerleri de olabilirdi. Ben birini diğerine tercih etmiyorum. Hepsini de kullanıyorum. Dayatmak, hem bilime hem de akademik özgürlüklere saygısızlık.
Uzun yıllardır aynı süreci farklı kavramlarla ifade etmekteyiz. Ancak diğer kavramları ortadan kaldırarak tek tip kavram dayatmak istemek doğru değildir. Ama bunun nedenlerini kavramak gerekir.
Öncellikle Milli Mücadele dediğimiz şey, milletin ve devletin ortak bir hareketi olarak görülmemelidir. Bu süreçte ciddi boyutta yaşanan iç isyanlar olduğu gibi devletin başı olan Padişah ve onun hükümeti (Damat Ferit…) düşmanla işbirliği yaptılar. Dolayısıyla milletin ve devletin topyekun bir mücadelesi söz konusu değildi.
"Milli Mücadele" kavramını salt bir "devletin sürekliliği" argümanına indirgeyerek tercih eden tarih yazımında, bu sürecin "ihtilalci" karakteri ve İstanbul'a başkaldırı boyutunu gölgeleme arzusu bulunmaktadır.
Ulusal direniş hareketinin başlangıcı, Amasya Genelgesi’ndeki "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" ifadesinin ihtilalci ve egemenliği halka devreden ruha dayanmaktadır. Oysa Milli Mücadele ısrarında olanlar, süreci Vahdettin’in gizli görevlendirmesi ya da devlet operasyonu olarak okumak, saltanat makamını iş birlikçi konumundan çıkarmak eğilimindedirler. Bu bakış açısı ile hedef, ulusal direniş hareketini İstanbul'a ve halifeye rağmen ve hatta onlara karşı bir isyan değil, onların bilgisi dahilinde yürütülen bir "devlet operasyonu" gibi sunmaktır.
Amasya Genelgesi, açık bir şekilde İstanbul Hükümeti'nin üzerine düşen sorumluluğu yerine getiremediğini söylemektedir. İstanbul’a karşı bir alternatif otorite (Heyet-i Temsiliye) kurma çağrısı yapmaktadır. Bir bütün olarak Amasya Genelgesi, hem işgal kuvvetlerine hem de iç otoriteye karşı çift taraflı bir ihtilal bildirisidir. Süreklilik ve devlet vurgusunu aşırı öne çıkaran tarihçiler, bu "ihtilal" ve "iç kopuş" boyutunu, hareketin tabandan yükselen sivil ve asi karakterini (Müdafaa-i Hukuk cemiyetleri ve yerel kongreler iktidarını) önemsizleştirme/görmezden gelme/geri planda bırakma eğilimindeler.
Eğer bu süreç bir "ihtilal" ve "kurtuluş savaşı" olarak değerlendirilirse, bu durum yeni, devrimci ve radikal bir rejimin (Türk Devrimi’nin) meşruiyetini destekleyici bir durum yaratır. Ancak süreç "zaten var olan devletin kendini savunması" olarak sunulursa, cumhuriyet sonrasındaki radikal kopuşlar ve modernleşme hamleleri tarihsel akışın içinde yapay ve zorlama müdahaleler olarak tanımlanabilecektir.
Diğer taraftan var olan devletin kendini savunması ya da devlet operasyonu ise Vahdettin’in ihanetini de ortadan kaldırırsınız. Oysa Birinci Meclis’te 1 Kasım 1922’te saltanat kaldırılırken tüm milletvekilleri oybirliği ile saltanatı kaldırdılar. Bunlar arasında Rıza Nur da İkinci Grup liderlerinden Hüseyin Avni Ulaş da vardı.
O kadar saçma ve gerçek dışı bir tarih inşası söz konusu ki, bu Orwell’ın 1984’teki yeniden tarih inşasına benzemektedir.
Aslında Vahdettin’in kaçışına ilişkin daha somut bir gerekçe üretebilirler. Bu da Ali Kemal’in linç edilmesidir. Aynı şeyin başına geleceği kaygısı ile kaçtığı insani olarak izah edilebilir. Ancak burada nur topu gibi bir soru ortaya çıkar: Vahdettin ne yaptı da linç edilme korkusu yaşadı?
Sonuç olarak ve özetle, Milli Mücadele kavramının tercih edilmesinin arkasında sadece bir "tarihsel devamlılık" kaygısı yatmamaktadır. Ulusal direniş hareketinin anti-monarşik, devrimci ve isyancı bir halk hareketi olduğu gerçeğini görmezden gelerek onu tertemiz/sorunsuz ve resmi bir "yukarıdan aşağıya devlet operasyonu" olarak yeniden kurgulama amacı bulunmaktadır. Devlet ve millet el ele ülkeyi işgal belasından kurtarmışlardır denilmektedir. Ancak olay bundan ibaret değildir. Bu tarihin tahrifidir.
Yapılan kurgu ile ihanet, düşmanla işbirliği ortadan kaldırılmakta, Vahdettin ve hükümeti itinayla temizlenmektedir. İç isyanlar, ulusal hareketin lider kadrosunun boynunda idam fermanıyla yürüttükleri mücadele de önemsizleştirilmektedir. Ayrıca ve ilave olarak Türk Devrimi’nin saltanat ve hilafeti kaldırma gerekçesini de, laik ulus devleti de zayıflatma misyonu da taşımaktadır.